ਪੀਐੱਮਇੰਡੀਆ

ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਓ, ਨਮਸਕਾਰ! ਹੁਣੇ ਜਿਹੇ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੱਕ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ 21ਵੇਂ ਕਾਮਨ ਵੈਲਥ ਗੇਮਸ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਹੋਇਆ। ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਦੁਨੀਆ ਦੇ 71 ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਆਯੋਜਨ ਹੋਵੇ, ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਤੋਂ ਆਏ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਖਿਡਾਰੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਹੋਵੇਗਾ? ਜੋਸ਼, ਜਜ਼ਬਾ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਆਸ਼ਾਵਾਂ, ਇੱਛਾਵਾਂ, ਕੁਝ ਕਰ ਵਿਖਾਉਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ – ਜਦੋਂ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕੌਣ ਇਸ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੱਖ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ  ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਰੋਜ਼ ਸੋਚਦੇ ਸਨ ਕਿ ਅੱਜ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਖਿਡਾਰੀ perform   ਕਰਨਗੇ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਿਵੇਂ ਰਹੇਗਾ, ਅਸੀਂ ਕਿੰਨੇ medal  ਜਿੱਤਾਂਗੇ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸੁਭਾਵਿਕ ਵੀ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ’ਤੇ ਖ਼ਰਾ ਉਤਰਦੇ ਹੋਏ ਬੇਹਤਰੀਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ  ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ  ਮੈਡਲ ਜਿੱਤਦੇ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਭਾਵੇਂ  shooting ਹੋਵੇ, wrestling   ਹੋਵੇ, weightlifting   ਹੋਵੇ, table tennis ਹੋਵੇ ਜਾਂ badminton ਹੋਵੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ record   ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। 26 Gold, 20 Silver, 20 Bronze – ਭਾਰਤ ਨੇ ਲਗਭਗ ਕੁਲ 66 ਪਦਕ ਜਿੱਤੇ। ਹਰ ਭਾਰਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਸਫਲਤਾ ’ਤੇ ਮਾਣ ਹੈ। ਪਦਕ ਜਿੱਤਣਾ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੇ ਲਈ ਮਾਣ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਗੌਰਵ ਦਾ ਪਰਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਚ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਪਦਕ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ athlete ਉੱਥੇ ਪਦਕ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਰੰਗਾ ਝੰਡਾ ਲਪੇਟਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰਾਸ਼ਟਰ ਗਾਨ ਦੀ ਧੁਨ ਵੱਜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਜੋ ਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੰਤੋਸ਼ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ, ਗੌਰਵ ਦਾ, ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਦਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਖਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਨ-ਮਨ ਨੂੰ ਝਿੰਜੋੜਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਮੰਗ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇੱਕ  ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵੀ ਘਾਟ ਹੋ ਜਾਵੇ ਪਰ ਮੈਂ ਇਨਾਂ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਜੋ ਸੁਣਿਆ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਮਾਣ ਹੋਵੇਗਾ।

     ਮੈਂ ਮਨਿਕਾ ਬੱਤਰਾ ਜੋ Commonwealth  ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਮੈਡਲ ਲਿਆਈ ਹਾਂ। ਦੋ Gold, ਇੱਕ  Silver , ਇੱਕ  Bronze । ‘ਮਨ ਕੀ ਬਾਤ’ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ, ਕਿਉਕਿ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ India ਵਿੱਚ table tennis ਇੰਨਾ popular  ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ best table tennis ਖੇਡਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਪੂਰੀ life  ਦਾ best table tennis ਖੇਡਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਹਦੇ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗੀ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕੋਚ ਸੰਦੀਪ ਸਰ ਦੇ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਕੀਤੀ ਹੈ। Commonwealth  ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਹੜੇ ਸਾਡੇ camps  ਸਨ, Portugal   ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ tournaments  ਭੇਜਿਆ ਗੌਰਮਿੰਟ ਨੇ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਗੌਰਮਿੰਟ ਨੂੰ thank you ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਕਿਉਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਨੇ ਸਾਰੇ international exposure ਸਾਨੂੰ ਦਿੱਤੇ।  Young generation ਨੂੰ ਬਸ ਇੱਕ  message  ਦਿਆਂਗੀ, ਕਦੇ give up ਨਾ ਕਰੋ। explore yourself .

     ਮੈਂ ਪੀ. ਗੁਰੂਰਾਜ ‘ਮਨ ਕੀ ਬਾਤ’ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। 2018 common wealth game ਮੇਰਾ ਇਹ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਪਹਿਲੇ commonwealth games  ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਆ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਮੈਡਲ ਦੇ ਕੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ।  ਇਹ ਮੈਡਲ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਕੁੰਦਾਪੁਰਾ (kundapur) ਅਤੇ ਮੇਰੀ  state Karnataka  ਮੇਰੀ country  ਨੂੰ dedicate  ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

ਮੀਰਾਬਾਈ ਚਾਨੂ

     ਮੈਂ 21ਵੇਂ commonwealth game  ਵਿੱਚ India  ਦੇ ਲਈ first Gold medal  ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ। ਮੇਰਾ ਇੱਕ  dream  ਸੀ, ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਲਈ ਅਤੇ ਮਣੀਪੁਰ ਦੇ ਲਈ ਇੱਕ  ਚੰਗਾ  player  ਬਣਨ ਦੇ ਲਈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਸਾਰੀ  movie  ਵਿੱਚ ਦੇਖਦੀ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਣੀਪੁਰ ਦੀ ਮੇਰੀ ਦੀਦੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ India ਦੇ ਲਈ, ਮਣੀਪੁਰ ਦੇ ਲਈ ਚੰਗਾ player  ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ  successful  ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੇਰਾ discipline  ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ sincerity, dedication and a hard work .

     Commonwealth Games ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਬਿਹਤਰੀਨ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ ਸੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਖ਼ਾਸ ਵੀ ਸੀ। ਖ਼ਾਸ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਇਸ ਵਾਰ ਕਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੋਈਆਂ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇਸ ਵਾਰੀ Common wealth Games ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਜਿੰਨੇ wrestlers   ਸਨ, ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤ ਕੇ ਲਿਆਏ ਹਨ। ਮਣੀਕਾ ਬੱਤਰਾ ਨੇ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ event ਕੀਤੀਆਂ, compete  ਕੀਤਾ – ਸਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤੇ। ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤੀ ਮਹਿਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ individual table tennis ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ Gold  ਦਿਵਾਇਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੈਡਲ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ। 15 ਸਾਲ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ੂਟਰ ਅਨੀਸ਼ ਭਾਨਵਾਲਾ Common wealth Games ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ Gold medal youngest  ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ  ਖਿਡਾਰੀ ਬਣੇ। ਸਚਿਨ ਚੌਧਰੀ Common wealth Games ਵਿੱਚ ਮੈਡਲ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ  ਭਾਰਤੀ Para Power – Lifter ਹਨ। ਇਸ ਵਾਰ ਦੀਆਂ Games ਖ਼ਾਸ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਸਨ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ  medalist  ਮਹਿਲਾ athlete ਸਨ।  Squash  ਹੋਵੇ, boxing  ਹੋਵੇ, weight lifting  ਹੋਵੇ, shooting  ਹੋਵੇ – ਮਹਿਲਾ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕਮਾਲ ਕਰਕੇ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ। Badminton  ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਫਾਈਨਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਹੀ ਦੋ ਖਿਡਾਰਨਾਂ ਸਾਇਨਾ ਨੇਹਵਾਲ ਅਤੇ ਪੀ. ਵੀ. ਸਿੰਧੂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਇਆ। ਸਾਰੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਸਨ, ਮੁਕਾਬਲਾ ਤਾਂ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਦੋਵੇਂ ਮੈਡਲ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਣਗੇ – ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਵੇਖਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਲੱਗਾ। ਗੇਮਸ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲੇ athlete , ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਤੋਂ, ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਅਨੇਕਾਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ, ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਮੁਕਾਮ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਿਨਾਂ ਟੀਚਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਜੀਵਨ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ guardian  ਹੋਣ, coach  ਹੋਵੇ,  support staff ਹੋਵੇ, ਸਕੂਲ ਹੋਵੇ, ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਣ, ਸਕੂਲ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਹੋਵੇ – ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ, ਜਿਨਾਂ ਨੇ ਹਰ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਬੁਲੰਦ ਰੱਖਿਆ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਢੇਰਾਂ ਵਧਾਈਆਂ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।

     ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ ‘ਮਨ ਕੀ ਬਾਤ’ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ fit India ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਹਰ ਇੱਕ  ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਆਓ! fit India ਨਾਲ ਜੁੜੋ, fit India ਨੂੰ lead ਕਰੋ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ ਕਿ ਲੋਕ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਆਪਣਾ support ਵਿਖਾਉਦੇ ਹੋਏ ਮੈਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਪੱਤਰ ਭੇਜੇ ਹਨ, ਸ਼ੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਆਪਣਾ fitness ਮੰਤਰ – fit India stories  ਵੀ ਸ਼ੇਅਰ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।

     ਇੱਕ  ਸੱਜਣ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਸ਼ਸ਼ੀਕਾਂਤ ਭੌਂਸਲੇ ਨੇ swimming pool  ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਕ  ਤਸਵੀਰ  share  ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ –

     “My weapon is my body, my element is water, My world is swimming.”

     ਰੂਮਾ ਦੇਵਨਾਥ ਲਿਖਦੀ ਹੈ –  “Morning walk ਨਾਲ ਮੈਂ ਖੁਦ ਨੂੰ happy  ਅਤੇ healthy ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ –  “For me – fitness comes with a smiles and we should smile, when we are happy.”

     ਦੇਵਨਾਥ ਜੀ ! ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ happiness ਹੀ fitness ਹੈ।

     ਧਵਲ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ trekking  ਦੀ ਆਪਣੀ ਤਸਵੀਰ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਿਆ ਹੈ – ‘‘ਮੇਰੀ ਲਈ travelling  ਅਤੇ trekking ਹੀ fit India ਹੈ।’’ ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਕਾਫੀ ਚੰਗਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਕਈ ਮੰਨੀਆਂ-ਪ੍ਰਮੰਨੀਆਂ ਹਸਤੀਆਂ ਵੀ ਬੜੇ ਰੋਚਕ ਢੰਗ ਨਾਲ fit India ਦੇ ਲਈ ਸਾਡੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸਿਨੇ-ਕਲਾਕਾਰ ਅਕਸ਼ੈ ਕੁਮਾਰ ਨੇ twitter ’ਤੇ ਇੱਕ  video  ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਵੇਖੋਗੇ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹ  wooden beads ਦੇ ਨਾਲ exercise  ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ exercise  ਪਿੱਠ ਅਤੇ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਲਈ ਕਾਫੀ ਲਾਭਦਾਇਕ  ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ  ਹੋਰ video  ਵੀ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ  volley ball ’ਤੇ ਹੱਥ ਅਜ਼ਮਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ fit India efforts ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ share  ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਲਈ, ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹਨ… ਅਤੇ ਇੱਕ  ਹੋਰ ਗੱਲ ਤਾਂ ਮੈਂ ਜ਼ਰੂਰ ਕਹਾਂਗਾ – ਬਿਨਾ ਖਰਚੇ ਦੇ fit India ਦੇ  movement  ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ ‘ਯੋਗ’। fit India ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਏ ਹੋਵੋਗੇ। 21 ਜੂਨ ‘ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯੋਗ ਦਿਵਸ’ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਤਾਂ ਹੁਣ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਹੁਣੇ ਤੋਂ ਤਿਆਰੀ ਕਰੋ। ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ – ਤੁਹਾਡਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਤੁਹਾਡਾ ਪਿੰਡ, ਤੁਹਾਡਾ ਇਲਾਕਾ, ਤੁਹਾਡਾ ਸਕੂਲ, ਤੁਹਾਡੇ ਕਾਲਜ ਹਰ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਮਰ ਦਾ  – ਮਰਦ ਹੋਵੇ, ਔਰਤ ਹੋਵੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੇ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸੰਪੂਰਨ ਸਰੀਰਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਲਈ,. ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਲਈ, ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦੇ ਲਈ ਯੋਗ ਦਾ ਕੀ ਉਪਯੋਗ ਹੈ, ਹੁਣ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਦੱਸਣਾ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਇੱਕ  animated video, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਇਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, Animation ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਵਧਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ, ਜੋ ਕੰਮ ਇੱਕ  ਟੀਚਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ Animation ਨਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਇਸ ਦਾ ਲਾਭ ਮਿਲੇਗਾ।

     ਮੇਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਾਥੀਓ! ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਹੁਣ  exam, exam, exam  ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਹੁਣ ਛੁੱਟੀਆਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਏ ਹੋਵੋਗੇ। ਛੁੱਟੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਮਨਾਉਣੀਆਂ ਹਨ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਸੋਚਦੇ ਹੋਵੋਗੇ। ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ  ਨਵੇਂ ਕੰਮ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦੇਣ ਦੇ ਲਈ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਇਨੀਂ ਦਿਨੀਂ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਲਈ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਦੇ ਹਨ।  Summer Internship ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਵੱਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੈਸੇ ਵੀ Internship ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ  ਨਵਾਂ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਾਰਦੀਵਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਾਗਜ਼-ਕਲਮ ਨਾਲ, ਕੰਪਿਊਟਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜੀਣ ਦਾ, ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਾਥੀਓ! ਇੱਕ  ਖਾਸ Internship ਦੇ ਲਈ ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੰਤਰਾਲੇ Sports  ਹੋਵੇ, HRD  ਹੋਵੇ, Drinking Water ਦਾ ਡਿਪਾਰਟਮੈਂਟ ਹੋਵੇ, ਸਰਕਾਰ ਦੇ 3-4 ਮੰਤਰਾਲਿਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ   ‘Swachh Bharat Summer Internship 2018’  ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਵਿਦਿਆਰਥਣਾਂ, NCC  ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ, NSS  ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਨਹਿਰੂ ਯੁਵਾ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਜੋ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਮਾਜ ਦੇ ਲਈ, ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਮਾਜ ਦੇ ਬਦਲਾਓ ਵਿੱਚ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸਾਧਨ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ  ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਕਰ ਗੁਜ਼ਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਲਈ ਮੌਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਵੱਛਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਬਲ ਮਿਲੇਗਾ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ 2 ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ 150ਵੀਂ ਜਯੰਤੀ ਮਨਾਵਾਂਗੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਤੋਸ਼ ਮਿਲੇਗਾ ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿਆਂ ਕਿ ਜੋ ਉੱਤਮ ਤੋਂ ਉੱਤਮ interns ਹੋਣਗੇ, ਜੋ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਵਿਸ਼ਵਵਿਦਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ – ਇਸੇ ਸਭ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ internship  ਨੂੰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰ ਇੱਕ  intern  ਨੂੰ ‘ਸਵੱਛ ਭਾਰਤ ਮਿਸ਼ਨ’ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ  ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ intern  ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਨਗੇ, UGC  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 2 credit point ਵੀ ਦੇਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ, ਵਿਦਿਆਰਥਣਾਂ ਨੂੰ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਇੱਕ  ਵਾਰੀ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। internship ਦੇ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਓ। ਤੁਸੀਂ MyGov  ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ  ‘Swachh Bharat Summer Internship’ ਦੇ ਲਈ register  ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਮੈਂ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਵੱਛਤਾ ਦੇ ਇਸ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣਗੇ। ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਨਣ ਦੇ ਲਈ ਮੈਂ ਵੀ ਇਛੁੱਕ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰ ਭੇਜੋ, story  ਭੇਜੋ,  photo  ਭੇਜੋ, video  ਭੇਜੋ। ਆਓ! ਇੱਕ  ਨਵੇਂ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਲਈ ਇਨਾਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਬਣਾ ਦਈਏ।

     ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਓ! ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ’ਤੇ ‘Good News India’ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੈਂ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਪੀਲ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ‘Good News India’ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ-ਕਿੰਨੇ ਲੋਕ, ਕਿਸ-ਕਿਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਚੰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

     ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿਖਾ ਰਹੇ ਸਨ ਜੋ ਗਰੀਬ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜਾਈ ਲਈ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਭਾਵ ਨਾਲ ਜੁਟੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ  street child ਨੂੰ ਅਤੇ ਝੁੱਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ  ਵੱਡੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਭੀਖ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਝੰਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਰਚਨਾਤਮਕ ਕੰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖਪ ਗਏ। ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਗੀਤਾ ਕਲੋਨੀ ਦੇ ਕੋਲ ਸਥਿਤ ਝੁੱਗੀਆਂ ਵਿੱਚ 15 ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ ਅੱਜ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ 12 ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ 2000 ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੇ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ’ਚੋਂ 2 ਘੰਟੇ ਦਾ free time ਕੱਢ ਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਦਲਾਓ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੁਟੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਭੈਣੋ ਤੇ ਭਰਾਵੋ, ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਉਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਕੁਝ ਕਿਸਾਨ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੂਹਿਕ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ ਆਪਣਾ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਵੀ ਭਾਗ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਬਗੇਸ਼ਵਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਮੰਡਵਾ, ਚੋਲਾਈ ਅਤੇ ਮੱਕੀ ਜਾਂ ਜੌਂ ਦੀ ਫਸਲ ਹੁੰਦੀ, ਪਹਾੜੀ ਖੇਤਰ ਹੋਣ ਦੀ ਵਜਾ ਕਾਰਣ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਵਾਜਬ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਪਾਉਦਾ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਕਬਕੋਟ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਇਨਾਂ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵੇਚ ਕੇ ਘਾਟਾ ਸਹਿਣ ਦੇ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੱਲ – ਵਾਧੇ ਦਾ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਇਆ। value addition  ਦਾ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ – ਇਨਾਂ ਹੀ ਖੇਤ ਪੈਦਾਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ biscuit  ਬਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ biscuit  ਵੇਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਪੱਕੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ iron richਹੈ ਅਤੇ iron rich, ਲੋਹਤੱਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਇਹ biscuit ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਲਈ ਤਾਂ ਇੱਕ  ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਉਪਯੋਗੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਮੁਨਾਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ  ਸਹਿਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਬਣਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬਿਸਕੁਟ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਫੈਕਟਰੀ ਖੋਲ ਲਈ ਹੈ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਜੀਵਿਕਾ ਮਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਬਿਸਕੁਟ ਹੁਣ ਨਾ ਸਿਰਫ ਬਾਗੇਸ਼ਵਰ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਲੱਗਭਗ 50 ਆਂਗਣਵਾੜੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਲਕਿ ਅਲਮੋੜਾ ਅਤੇ ਕੋਸਾਨੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ turn over ਨਾ ਸਿਰਫ 10 ਤੋਂ 15 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ, ਬਲਕਿ 900 ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਜ਼ਿਲੇ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਵਾਸ ਵੀ ਰੁਕਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੈ।

     ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਓ! ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ, ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਯੁੱਧ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਹਰ ਕੋਈ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕੀ ਸਾਡੀ ਕੋਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ? ਕੀ ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਕੀ ਜਲ ਸਰੰਖਣ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਬਾਰਿਸ਼ ਦੀ, ਬਰਸਾਤ ਦੀ ਇੱਕ -ਇੱਕ  ਬੂੰਦ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਬਚਾਈਏ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਜਲ ਸਰੰਖਣ ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜੀਅ ਕੇ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਇੱਕ -ਇੱਕ  ਬੂੰਦ ਪਾਣੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਲੱਭੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦੀ ਇੱਕ -ਇੱਕ  ਬੂੰਦ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾਵੇ? ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਾਇਦ ਜਿਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮੰਦਿਰ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਨਾਂ ਮੰਦਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਚਾਈ ਵਿਵਸਥਾ, ਜਲ ਸਰੰਖਣ ਵਿਵਸਥਾ, ਸੋਕਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਇਨਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਮੰਦਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਮਨਾਰਕੋਵਿਲ, ਚਿਰਾਨ ਮਹਾਂਦੇਵੀ, ਕੋਵਿਲ ਪੱਟੀ ਜਾਂ ਪੁਦੁਕੋਟਈ (Pudukottai) ਹੋਵੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸ਼ਿਲਾ੍ਲੇਖ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਖਾਈ ਦੇਣਗੇ। ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਭਿੰਨ ਬਾਵੜੀਆਂ ‘ਤੇ stepwells  , ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਜਾਣੀਆ-ਪਛਾਣੀਆਂ ਹੈ ਹੀ ਹਨ ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਨਾ ਭੁੱਲੋ ਕਿ ਇਹ ਜਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਵੱਡੇ, ਸਾਡੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ, ਜਿਊਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ ਸਬੂਤ ਹਨ। ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਅਡਾਲਜ ਅਤੇ ਪਾਟਨ ਦੀ ਰਾਣੀ ਦੀ ਬਾਵੜੀ ਜੋ ਇੱਕ  ਯੂਨੈਸਕੋ ਵਰਲਡ ਹੈਰੀਟੇਜ ਸਾਈਟ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇੱਕ  ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਬਾਵੜੀਆਂ ਜਲ ਮੰਦਿਰ ਹੀ ਤਾਂ ਨੇ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਸਥਾਨ ਜਾਓ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਜੋਧਪੁਰ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦ ਬਾਵੜੀ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਣਾ, ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਬਾਵੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ  ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਸ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। April, May, June, July ਇਹ ਸਮਾਂ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਉੱਤਮ ਮੌਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇ ਅਸੀਂ ਐਡਵਾਂਸ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰੀਏ, ਓਨਾ ਸਾਨੂੰ ਫਾਇਦਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਨਰੇਗਾ ਦਾ ਬਜਟ ਵੀ ਇਸ ਜਲ ਸਰੰਖਣ ਦੇ ਲਈ ਕੰਮ ਆਉਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਜਲ ਸਰੰਖਣ ਅਤੇ ਜਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਹਰ ਸਾਲ ਮਨਰੇਗਾ ਬਜਟ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਜਲ ਸਰੰਖਣ ਅਤੇ ਜਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ’ਤੇ ਔਸਤਨ 32 ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ ਰੁਪਿਆ ਖਰਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 2017-18 ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ 64 ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਕੁੱਲ ਖਰਚ ਦਾ 55 ਫੀਸਦੀ ਯਾਨੀ ਕਰੀਬ-ਕਰੀਬ 35 ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ ਰੁਪਿਆ ਜਲ ਸਰੰਖਣ ਜਿਹੇ ਕੰਮਾਂ ’ਤੇ ਖਰਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਤਰਾਂ ਦੇ ਜਲ ਸਰੰਖਣ ਅਤੇ ਜਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਉਪਾਵਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਕਰੀਬ-ਕਰੀਬ 150 ਲੱਖ ਹੈਕਟੇਅਰ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਲਾਭ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਜਲ ਸਰੰਖਣ ਅਤੇ ਜਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੇ ਲਈ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਜੋ ਮਨਰੇਗਾ ਵਿੱਚ ਧੰਨ ਰਾਸੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਇਆ ਹੈ। ਕੇਰਲ ਦੇ ਕੁਟੁਮਪੇਰੁਰ, ਉਸ ਨਦੀ ’ਤੇ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰ ਮਨਰੇਗਾ ਕਾਮਿਆਂ ਨੇ 70 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਸਖਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਪੁਨਰ ਜੀਵਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਨੇ, ਲੇਕਿਨ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਇਲਾਕੇ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਫ਼ਤਹਿਪੁਰ ਜ਼ਿਲੇ ਦੀਆਂ ਸਸੁਰ ਖਦੇਰੀ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ। ਜ਼ਿਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਮਨਰੇਗਾ ਦੇ ਤਹਿਤ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਜਲ ਸਰੰਖਣ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਿਆ। ਕਰੀਬ-ਕਰੀਬ 40-45 ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਸਸੁਰ ਖਦੇਰੀ ਨਦੀ ਜੋ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ। ਪਸ਼ੂ ਹੋਵੇ, ਪੰਛੀ ਹੋਵੇ, ਕਿਸਾਨ ਹੋਵੇ, ਖੇਤੀ ਹੋਵੇ, ਪਿੰਡ ਹੋਵੇ, ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਭਰੀ ਇਹ ਸਫਲਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹੀ ਕਹਾਂਗਾ ਕਿ ਫਿਰ ਇੱਕ  ਵਾਰ April, May, June, July  ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਜਲ ਸੰਭਾਲ, ਜਲ ਸਰੰਖਣ ਦੇ ਲਈ ਅਸੀਂ ਵੀ ਕੁਝ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਚੁੱਕੀਏ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਕੁਝ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾਈਏ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਕੁਝ ਕਰਕੇ ਵਿਖਾਈਏ।

     ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਓ! ਜਦ ‘ਮਨ ਕੀ ਬਾਤ’ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਆਉਦੇ ਹਨ। ਚਿੱਠੀਆਂ ਆਉਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੋਨ ਆਉਦੇ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਉੱਤਰ ਚੌਵੀ ਪਰਗਨਾ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਦੇਵੀ ਤੋਲਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਆਇਨ ਕੁਮਾਰ ਬੈਨਰਜੀ ਨੇ MyGov ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੁਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਹਰ ਵਰੇ ਰਵਿੰਦਰ ਜਯੰਤੀ ਮਨਾਉਦੇ ਹਾਂ, ਲੇਕਿਨ ਕਈ ਲੋਕ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾ ਰਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀ , peacefully, beautifully  ਅਤੇ integrity  ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਊਣ ਦੀ ਫਿਲਾਸਫੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ‘ਮਨ ਕੀ ਬਾਤ’ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰੋ ਤਾਂ ਕਿ ਲੋਕ ਉਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣ ਸਕਣ। ਮੈਂ ਆਇਨ ਜੀ ਨੂੰ ਧੰਨਵਾਦ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ‘ਮਨ ਕੀ ਬਾਤ’ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਇਸ ਪਾਸੇ ਖਿੱਚਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂਦੇਵ ਟੈਗੋਰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਨੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਅਮਿੱਟ ਛਾਪ ਛੱਡੀ ਹੈ। ਰਬਿੰਦਰ ਨਾਥ – ਇੱਕ  ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ, ਬਹੁਪੱਖੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਸਨ, ਲੇਕਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ  ਅਧਿਆਪਕ ਹਰ ਪਲ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ – ‘He, who has the knowledge has the responsibility to impart it to the students.’ ਅਰਥਾਤ ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਗਿਆਸੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵੰਡੇ।

     ਮੈਂ ਬਾਂਗਲਾ ਭਾਸ਼ਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਲੇਕਿਨ ਜਦੋਂ ਛੋਟਾ ਸੀ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਉੱਠਣ ਦੀ ਆਦਤ ਰਹੀ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਜਲਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੱਛਮੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦੇਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਵੇਰੇ ਮੋਟਾ-ਮੋਟਾ ਮੈਨੂੰ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਵਜੇ ਰਬਿੰਦਰ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਰੇਡੀਓ ’ਤੇ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਆਦਤ ਸੀ। ਭਾਸ਼ਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਰੇਡੀਓ ’ਤੇ ਰਬਿੰਦਰ ਸੰਗੀਤ ਸੁਣਨ ਦੀ ਮੇਰੀ ਆਦਤ ਬਣ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਦ ਅਨੰਦ ਲੋਕੇ ਅਤੇ ਆਗੁਨੇਰ, ਪੋਰੋਸ਼ਮੋਨੀ – ਇਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸੁਣਨ ਦਾ ਜਦੋਂ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਸੀ, ਮਨ ਨੂੰ ਬੜੀ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਰਬਿੰਦਰ ਸੰਗੀਤ ਨੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੇ ਜ਼ਰੂਰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਮੈਂ ਰਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਠਾਕੁਰ ਨੂੰ ਆਦਰ ਪੂਰਵਕ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।

     ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਓ, ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮਜ਼ਾਨ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹੀਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਰਮਜ਼ਾਨ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੋਜ਼ੇ ਦਾ ਸਮੂਹਿਕ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਇਨਸਾਨ ਖੁਦ ਭੁੱਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਦਾ ਵੀ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਖੁਦ ਪਿਆਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਪਿਆਸ ਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੈਗੰਬਰ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਮੌਕਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਇਹ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ  ਵਾਰ ਇੱਕ  ਇਨਸਾਨ ਨੇ ਪੈਗੰਬਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ – ‘‘ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਪੈਗੰਬਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਗ਼ਰੀਬ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦ ਨੂੰ ਖਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਦਭਾਵ ਸਹਿਤ ਮਿਲਣਾ, ਚਾਹੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋਵੋ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।’’ ਪੈਗੰਬਰ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਗਿਆਨ ਹੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੈਗੰਬਰ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਤੁਹਾਡੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਓ। ਇਸੇ ਲਈ ਰਮਜ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਦਾ ਵੀ ਕਾਫੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਲੋਕ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੈਗੰਬਰ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਅਮੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਨਾਲ। ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਰਮਜ਼ਾਨ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਵਸਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇਵੇਗਾ।

     ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਓ, ਬੁੱਧ ਪੂਰਣਿਮਾ ਹਰੇਕ ਭਾਰਤੀ ਦੇ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਵਸ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਮਾਣ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਕਰੁਣਾ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਤਿਆਗ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਮਾਨਵ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜਿਨਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਬੁੱਧ ਪੂਰਣਿਮਾ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਦਾ, ਯਤਨ ਕਰਨ ਦਾ, ਸੰਕਲਪ ਕਰਨ ਦਾ ਅਤੇ ਚੱਲਣ ਦਾ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਸਮਾਨਤਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਦਭਾਵ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸ਼ਕਤੀ ਹਨ। ਇਹ ਅਜਿਹੇ ਮਾਨਵੀ ਮੁੱਲ ਹਨ, ਜਿਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਅੱਜ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ  social philosophy  ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਦੀ ਬੜੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ “My Social philosophy may be said to be enshrined in three words; liberty, equality and fraternity. My Philosophy has roots in religion and not in political science. I have derived them from the teaching of my master, The Buddha.”

     ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਦਲਿਤ ਹੋਵੇ, ਪੀੜਿਤ ਹੋਵੇ, ਸ਼ੋਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇ, ਵੰਚਿਤ ਹੋਵੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ’ਤੇ ਖੜੇ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਵਾਨ ਬਣਾਇਆ। ਕਰੁਣਾ ਦਾ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਦਾਹਰਣ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਦੇ ਲਈ ਇਹ ਕਰਨਾ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ  ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੌਧ ਭਿਕਸ਼ੂ ਵਿਭਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਦੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਾਨੂੰ ਵਿਰਾਸਤ ‘ਚ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਏਸ਼ਿਆਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਚੀਨ, ਜਪਾਨ, ਕੋਰੀਆ, ਥਾਈਲੈਂਡ, ਕੰਬੋਡੀਆ, ਮਿਆਂਮਾਰ ਕਈ ਅਨੇਕਾਂ ਦੇਸ਼ ਉੱਥੇ ਬੁੱਧ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰੰਪਰਾ, ਬੁੱਧ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਜੜਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਬੁਧਿੱਸਟ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਦੇ ਲਈ Infrastructure ਵਿਕਸਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜੋ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਖਾਸ ਬੌਧ ਸਥਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਵੀ ਅਤਿਅੰਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਕਈ ਬੌਧ ਮੰਦਿਰਾਂ ਦੇ ਪੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਿਆਂਮਾਰ ਵਿੱਚ, ਬਾਗਾਨ ਵਿੱਚ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਨੰਦ ਮੰਦਿਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਅੱਜ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਹਰ ਜਗਾ ਟਕਰਾਓ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪੀੜਾ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਨਫ਼ਰਤ ਨੂੰ, ਦਇਆ ਨਾਲ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਕਰੁਣਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ – ਸਭ ਨੂੰ ਬੁੱਧ ਪੂਰਣਿਮਾ ਦੀ ਮੰਗਲਮਈ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲਈ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ’ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਇੱਕ  ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾ ਸਕੀਏ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ  laughing Buddha ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ  laughing Buddha good luck ਲਿਆਉਦੇ ਹਨ। ਲੇਕਿਨ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ  smiling Buddha ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇੱਕ  ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸੋਚ ਰਹੇ ਹੋਵੋਗੇ ਕਿ  smiling Buddha ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੈਨਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੀ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਹੋਵੇਗਾ ਅੱਜ ਤੋਂ 20 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ 11 ਮਈ 1998 ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ ਜੀ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਗੌਰਵ, ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਪਲ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮੁਦਾਇ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਆਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਉਜਾਗਰ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਦਿਨ ਸੀ ਬੁੱਧ ਪੂਰਣਿਮਾ ਦਾ। 11 ਮਈ, 1998 ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਪੋਖਰਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ 20 ਸਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਣ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਦੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਬੁੱਧ ਪੂਰਣਿਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰੀਖਣ ਸਫਲ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇੱਕ  ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਕਹੀਏ ਤਾਂ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸੈਨਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ inner strength ਅੰਤਰ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ  ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਰਹਿ ਵੀ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਮਈ 1998 ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਈ ਸਿਰਫ ਇਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਮਹੀਨੇ ’ਚ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੀਖਣ ਹੋਏ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਜਿਸ ਤਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਵਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭੂਮੀ ਮਹਾਨ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਭੂਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ  ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਗਵਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਨਿਤ ਨਵੇਂ ਮੁਕਾਮ ਅਤੇ ਉਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪੇਈ ਜੀ ਨੇ ਮੰਤਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ – ‘‘ਜੈ ਜਵਾਨ – ਜੈ ਕਿਸਾਨ, ਜੈ ਵਿਗਿਆਨ’’। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ 11 ਮਈ, 1998 ਉਹਦਾ 20ਵਾਂ ਵਰਾ ਮਨਾਉਣ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਲਈ ਅਟਲ ਜੀ ਨੇ ਜੋ ‘ਜੈ ਵਿਗਿਆਨ’ ਦਾ ਸਾਨੂੰ ਮੰਤਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਸਾਤ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਲਈ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਭਾਰਤ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਲਈ, ਸਮਰੱਥ ਭਾਰਤ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਹਰ ਨੌਜਵਾਨ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰੇ। ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਏ। ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਵੇਖਦਿਆਂ ਜਿਸ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਅਟਲ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ  ਨਵਾਂ ਅਨੰਦ, ਨਵਾਂ ਸੰਤੋਖ ਅਸੀਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਾਂਗੇ।

     ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਓ, ਫਿਰ ‘ਮਨ ਕੀ ਬਾਤ’ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਂਗੇ, ਉਦੋਂ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਕਰਾਂਗੇ।

ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ

**********

AKT/SH/VK