પીએમઇન્ડિયા

રિપબ્લિક ઓફ ઇન્ડોનેશિયાના રાષ્ટ્રપતિ મહામહિમ શ્રી પ્રબોવો સુબિયાન્તોના આમંત્રણ પર, રિપબ્લિક ઓફ ઇન્ડિયાના પ્રધાનમંત્રી મહામહિમ શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ 6-8 જુલાઈ 2026 દરમિયાન ઇન્ડોનેશિયાની સત્તાવાર મુલાકાત લીધી હતી. ભારતના 76મા પ્રજાસત્તાક દિવસની ઉજવણીમાં મુખ્ય અતિથિ તરીકે 23-26 જાન્યુઆરી 2025 દરમિયાન રાષ્ટ્રપતિ પ્રબોવોની ભારતની સત્તાવાર મુલાકાતના આધારે, પ્રધાનમંત્રી મોદીની આ મુલાકાત ભારત-ઇન્ડોનેશિયા વ્યાપક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને નોંધપાત્ર ઊંચાઈ પર લઈ જવા માટે બંને નેતાઓની સહિયારી પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવતો એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નરૂપ પ્રવાસ બની રહી છે.

2. મુલાકાત દરમિયાન, પ્રધાનમંત્રી મોદીનું જકાર્તાના ઇસ્તાના મરડેકા ખાતે ઔપચારિક સ્વાગત કરવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ રાષ્ટ્રપતિ પ્રબોવો અને પ્રધાનમંત્રી મોદી વચ્ચે વન-ટુ-વન અને પ્રતિનિધિમંડળ સ્તરે દ્વિપક્ષીય વાર્તાલાપ યોજાયો હતો. રાષ્ટ્રપતિ પ્રબોવોએ પ્રધાનમંત્રી મોદીના સન્માનમાં સ્ટેટ બેન્ક્વેટ (રાત્રિભોજન) નું આયોજન પણ કર્યું હતું. ઇન્ડોનેશિયાની સંસદના હાઉસ ઓફ રિપ્રેઝન્ટેટિવ્સના સ્પીકર મહામહિમ ડૉ. પુઆન મહારાણીના આમંત્રણ પર પ્રધાનમંત્રીએ ઇન્ડોનેશિયાની સંસદને સંબોધિત કરી હતી. પ્રધાનમંત્રી મોદી અને રાષ્ટ્રપતિ પ્રબોવોએ યોગ્યાકાર્તામાં યુનેસ્કોની વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ ‘પ્રામબનન મંદિર પરિસર‘ ખાતે પુનઃસ્થાપન અને સંરક્ષણ કાર્યોની શરૂઆત કરાવી હતી. બંને નેતાઓએ ઇન્ડોનેશિયામાં ભારતીય સમુદાય દ્વારા મુલાકાતી મહાનુભાવના સન્માનમાં આયોજિત સ્વાગત સમારોહમાં પણ ભાગ લીધો હતો.

રાજકીય સહયોગ

3. પ્રધાનમંત્રી મોદી અને રાષ્ટ્રપતિ પ્રબોવો વચ્ચે 7 જુલાઈ 2026 ના રોજ ઇસ્તાના મરડેકા, જકાર્તા ખાતે સત્તાવાર દ્વિપક્ષીય વાર્તાલાપ યોજાયો હતો. આ સત્તાવાર વાર્તાલાપમાં દ્વિપક્ષીય સંબંધોના તમામ પાસાઓ જેવા કે રાજકીય જોડાણ, સંરક્ષણ અને સુરક્ષા સહયોગ, દરિયાઈ સહયોગ, વ્યાપાર અને રોકાણ, ડિજિટલ અર્થતંત્ર, વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી, અંતરિક્ષ, મહત્વપૂર્ણ ખનિજો, ઊર્જા, કૃષિ, આરોગ્ય, ફાર્મા, શિક્ષણ, સંસ્કૃતિ, પ્રવાસન, યુવા આદાનપ્રદાન અને લોકો વચ્ચેના પરસ્પર સંબંધો ઉપરાંત પરસ્પર હિતના પ્રાદેશિક અને વૈશ્વિક વિકાસના મુદ્દાઓ આવરી લેવામાં આવ્યા હતા. ભારત-ઇન્ડોનેશિયા વ્યાપક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને વધુ મજબૂત કરવાના ઉદ્દેશ્યથી તેઓએ સંખ્યાબંધ દ્વિપક્ષીય દસ્તાવેજોની આપ-લે પણ નિહાળી હતી.
4. બંને દેશોના વ્યૂહાત્મક જોડાણની તીવ્રતા વધારવાની ઈચ્છા સાથે અને ઉચ્ચ સ્તરીય આદાનપ્રદાનના મહત્વને સ્વીકારતા, બંને નેતાઓએ બહુપક્ષીય કાર્યક્રમોની સાથે પણ નિયમિત સમિટ બેઠકો યોજવા સંમતિ વ્યક્ત કરી હતી.
5. બંને નેતાઓએ હાલની જોઈન્ટ વર્કિંગ ગ્રૂપ (JWG) પ્રણાલીઓને મજબૂત કરવા અને જોઈન્ટ કમિશન મીટિંગ (JCM), ફોરેન ઓફિસ કન્સલ્ટેશન (FOC) અને અન્ય મંત્રી સ્તરીય તથા વરિષ્ઠ અધિકારીઓની સંવાદ પ્રણાલીઓ અને આદાનપ્રદાન સહિત નિયમિત દ્વિપક્ષીય પરામર્શ ચાલુ રાખવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો.
6. બંને નેતાઓએ પોતપોતાની સંસદમાં ‘ભારત-ઇન્ડોનેશિયા સંસદીય મિત્રતા જૂથો‘ (India-Indonesia Parliamentary Friendship Groups) ની સ્થાપનાને આવકારી હતી અને બંને સંસદો વચ્ચે પ્રતિનિધિમંડળોની નિયમિત મુલાકાતો દ્વારા આ બંને લોકશાહી દેશો વચ્ચે સંસદીય આદાનપ્રદાન વધારવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.
7. બંને નેતાઓએ બંને દેશોના થિંક ટેન્ક, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને નીતિવિષયક નિષ્ણાતો વચ્ચે પરસ્પર સમજણ વધુ ઊંડી થવા અને જોડાણ વધવાને આવકાર્યું હતું, જેમાં 23 એપ્રિલ 2025 ના રોજ જકાર્તામાં યોજાયેલ ત્રીજો ભારત-ઇન્ડોનેશિયા પોલિસી પ્લાનિંગ ડાયલોગ, 15-16 સપ્ટેમ્બર 2025 ના રોજ જકાર્તામાં યોજાયેલ બીજો ભારત-ઇન્ડોનેશિયા ટ્રેક 1.5 ડાયલોગ અને 5-6 ઓગસ્ટ 2025 ના રોજ જકાર્તામાં યોજાયેલ જકાર્તા ફ્યુચર્સ ફોરમનો સમાવેશ થાય છે.

સંરક્ષણ અને દરિયાઈ સહયોગ

8. ભારત અને ઇન્ડોનેશિયા મજબૂત સંરક્ષણ સહયોગ ધરાવતા દરિયાઈ પડોશીઓ અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારો છે તે સ્વીકારીને, અને 2018માં અપનાવવામાં આવેલા “ઇન્ડો-પેસિફિકમાં દરિયાઈ સહયોગ અંગે ભારત-ઇન્ડોનેશિયાના સહિયારા વિઝન” ને યાદ કરીને, બંને નેતાઓએ સંરક્ષણ અને દરિયાઈ ભાગીદારીને વધુ વધારવા અને વ્યાપક બનાવવા માટે પોતાની મજબૂત પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો.
9. બંને નેતાઓએ 27 નવેમ્બર 2025 ના રોજ નવી દિલ્હીમાં યોજાયેલા ત્રીજા સંરક્ષણ મંત્રીઓના સંવાદને આવકાર્યો હતો, અને નિયમિત સંરક્ષણ સંવાદ, સંયુક્ત કવાયત, સ્ટાફ વાર્તાલાપ, સંયુક્ત સંશોધન અને નવી સંરક્ષણ ટેક્નોલોજીના સહ-ઉત્પાદન, પોર્ટ કોલ્સ (જહાજોનું આગમન), શાંતિ રક્ષક પ્રવૃત્તિઓ, માહિતીની વહેંચણી, હાઇડ્રોગ્રાફી, ક્ષમતા નિર્માણ, કેડેટ તાલીમ અને આદાનપ્રદાન તેમજ સંરક્ષણ ઔદ્યોગિક સહયોગ સહિત સંરક્ષણ સહયોગના પરંપરાગત અને ઉભરતા બંને ક્ષેત્રોમાં સહયોગ મજબૂત કરવા તથા જોડાણ વધારવા સંમતિ દર્શાવી હતી. તેઓએ બ્રહ્મોસ મિસાઇલ સિસ્ટમ પર સહયોગ અને એર-ટુ-એર મિસાઇલ સહયોગ કરાર સહિત સંરક્ષણ સહયોગની પ્રગતિને આવકારી હતી.
10. બંને નેતાઓએ પરસ્પર હિત અને બંને દેશોની અગ્રતાઓ પર આધારિત મેરીટાઇમ ડોમેન અવેરનેસ (MDA), મેરીટાઇમ કનેક્ટિવિટી, કોસ્ટલ સર્વેલન્સ, માનવતાવાદી સહાય અને આપત્તિ રાહત (HADR), પ્રદૂષણ નિયંત્રણ અને સર્ચ એન્ડ રેસ્ક્યુ (SAR) ના ક્ષેત્ર સહિત સતત દરિયાઈ સહયોગને પણ આવકાર્યો હતો, જે આ પ્રદેશમાં શાંતિ, સુરક્ષા અને સમૃદ્ધિ પ્રદાન કરવામાં તેમજ વ્યાપક ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં વધુ સ્થિરતા લાવવામાં યોગદાન આપે છે. બંને નેતાઓએ દરિયાઈ સલામતી અને સુરક્ષા સહયોગ પરના સમજૂતી કરારના નવીનીકરણ અને BAKAMLA RI અને ભારતીય કોસ્ટ ગાર્ડ વચ્ચેના અમલીકરણ પ્રક્રિયાના નિષ્કર્ષને પણ આવકાર્યો હતો.
11. બંને નેતાઓએ સંયુક્ત કવાયતો અને સંરક્ષણ તાલીમ કાર્યક્રમોના વ્યૂહાત્મક અને ઓપરેશનલ મહત્વ પર તેમજ હાલના નૌકા સૈન્ય સહયોગને વધુ મજબૂત કરવા પર ભાર મૂક્યો હતો. બંને નેતાઓએ પોતપોતાના રાષ્ટ્રીય કાયદાઓ અને નિયમો તેમજ 1982ના UNCLOS સહિત આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાના સિદ્ધાંતો અનુસાર પરસ્પર હિતના દરિયાઈ મુદ્દાઓ પર રચનાત્મક ચર્ચાઓ ચાલુ રાખવાની શક્યતાઓ શોધવાના મહત્વની નોંધ લીધી હતી.
12. બંને નેતાઓએ ઇન્ફોર્મેશન ફ્યુઝન સેન્ટર-ઇન્ડિયન ઓશન રીજન (IFC-IOR) ગુરુગ્રામ ખાતે ઇન્ડોનેશિયા તરફથી આંતરરાષ્ટ્રીય સંપર્ક અધિકારીની નિયુક્તિને આવકારી હતી. તેઓ દરિયાઈ સુરક્ષામાં પરસ્પર ફાયદાકારક સહયોગના ક્ષેત્રો ઓળખવા માટે ચર્ચા ચાલુ રાખવા સંમત થયા હતા.
13. બંને નેતાઓએ સંરક્ષણ ઉદ્યોગ અને ટેક્નોલોજીમાં સહયોગને અગ્રતાના ક્ષેત્રોમાંના એક તરીકે ઓળખાવ્યો હતો અને ઉપકરણોના સંયુક્ત ઉત્પાદન, ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર, તકનીકી સહાય અને ક્ષમતા નિર્માણ, જહાજ નિર્માણ (ship-building) માં સહયોગ સહિત સંરક્ષણ ઉપકરણોના સોર્સિંગ, સમાન સંરક્ષણ પ્લેટફોર્મ માટે એમઆરઓ (MRO) સુવિધાઓની સ્થાપના, સંરક્ષણ આર એન્ડ ડી (R&D) સ્થાપવાની શક્યતાઓ શોધવા અને સંરક્ષણ સપ્લાય ચેઈન ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવા માટે સંરક્ષણ ઉદ્યોગો વચ્ચે પરસ્પર ફાયદાકારક સહયોગ વિસ્તારવા સંમતિ દર્શાવી હતી. બંને નેતાઓએ સૈન્ય દવાઓના પુરવઠા અંગે ભારત અને ઇન્ડોનેશિયાના સશસ્ત્ર દળોના તબીબી પ્રતિષ્ઠાનો વચ્ચે ફાર્માસ્યુટિકલ સહયોગમાં થયેલી પ્રગતિને આવકારી હતી.

આતંકવાદ સામે લડત અને સુરક્ષા સહયોગ

14. નેતાઓએ આતંકવાદના તમામ સ્વરૂપો અને અભિવ્યક્તિઓની સ્પષ્ટ અને સખત શબ્દોમાં નિંદા કરી હતી. તેઓએ આતંકવાદ સામે વ્યાપક અને ટકાઉ રીતે તથા આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અનુસાર લડવા માટે નિર્ણાયક અને સંકલિત આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રયાસો કરવા આહ્વાન કર્યું હતું, અને આ સંદર્ભમાં વૈશ્વિક સ્તરે પ્રતિબંધિત આતંકવાદીઓ અને યુએનએસસી (UNSC) 1267 સેન્ક્શન્સ કમિટીમાં સૂચિબદ્ધ આતંકવાદી સંગઠનો સામે કડક કાર્યવાહી કરવા જણાવ્યું હતું.
15. નેતાઓએ આતંકવાદ અને આતંકવાદને પ્રોત્સાહન આપતા હિંસક ઉગ્રવાદને રોકવા અને તેનો સામનો કરવા માટે સહયોગ વધારવા સંમતિ વ્યક્ત કરી હતી, જેમાં આતંકવાદી ધિરાણ (terrorist financing) નો સામનો કરવાના પ્રયાસો, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સંમત એન્ટી મની લોન્ડરિંગ અને કાઉન્ટરિંગ ફાઇનાન્સિંગ ઓફ ટેરરિઝમ (AML/CFT) ધોરણોને પ્રોત્સાહન આપવું, આતંકવાદી હેતુઓ માટે નવી અને ઉભરતી ટેક્નોલોજીના દુરુપયોગને રોકવો, અને આતંકવાદી ભરતી, જેમાં ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ દ્વારા ઓનલાઇન ભરતી અને કટ્ટરપંથીકરણનો સમાવેશ થાય છે તેનો સામનો કરવો, તેમજ કટ્ટરપંથીકરણનો સામનો કરવા અને હિંસક ઉગ્રવાદ નિવારણ (PVE) કાર્યક્રમો પર સહયોગ મજબૂત કરવાનો સમાવેશ થાય છે.
16. નેતાઓએ આતંકવાદનો સામનો કરવા માટે ઝીરો-ટોલરન્સ અભિગમ અપનાવવા આહ્વાન કર્યું હતું. તેઓએ આતંકવાદી ધિરાણની ચેનલોને ખોરવી નાખવા માટે સક્રિય પગલાં લેવાનું ચાલુ રાખવા અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) અને એફએટીએફ (FATF) સહિત દ્વિપક્ષીય તથા બહુપક્ષીય સહયોગને મજબૂત કરવા માટે પોતાની દ્રઢ પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો.
17. આતંકવાદ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠિત ગુનાઓ વચ્ચેના જોડાણને સ્વીકારીને, બંને નેતાઓએ પોતપોતાના સ્થાનિક કાયદાઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય જવાબદારીઓ અનુસાર માહિતી અને શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓના આદાનપ્રદાન દ્વારા સહયોગ વધારવા સંમતિ દર્શાવી હતી. નેતાઓએ બંને દેશો વચ્ચે આતંકવાદ વિરોધી સહયોગ પરના એમઓયુનાં વહેલા નિષ્કર્ષને પણ આવકાર્યો હતો, જેના પર નજીકના ભવિષ્યમાં હસ્તાક્ષર કરવામાં આવશે.
18. સુરક્ષા સંબંધિત મુદ્દાઓ પર વ્યાપક રીતે ચર્ચા કરવા માટે એક પ્લેટફોર્મ તરીકે ત્રીજા ભારત-ઇન્ડોનેશિયા સુરક્ષા સંવાદ (3rd India-Indonesia Security Dialogue – IISD) ના આયોજનને નેતાઓએ આવકાર્યો હતો. આ સંવાદ દ્વારા, બંને દેશોએ આતંકવાદનો સામનો કરવા, સંગઠિત અને આંતરરાષ્ટ્રીય ગુનાઓ, ઉભરતી ટેક્નોલોજી અને સાયબર સુરક્ષા, તેમજ સંરક્ષણ ઉદ્યોગ, દરિયાઈ અને અંતરિક્ષ સહયોગમાં દ્વિપક્ષીય સહયોગ નોંધપાત્ર રીતે વધારવાનો સંકલ્પ કર્યો હતો.
19. બંને નેતાઓએ સાયબર ક્ષેત્રમાં સંભવિત સહયોગ અંગે વધુ ચર્ચા કરવા પણ સંમતિ દર્શાવી હતી, જેમાં નીતિવિષયક સંવાદ, ક્ષમતા નિર્માણ, શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓનું આદાનપ્રદાન અને ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ફાઇનાન્સિયલ ટેક્નોલોજી, ડિજિટલ અર્થતંત્ર, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), ડિજિટલ ફોરેન્સિક્સ અને કમ્પ્યુટર ઇમરજન્સી રિસ્પોન્સ ટીમ (CERT) સહયોગ, કટોકટીની માહિતી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું સંરક્ષણ અને ડિજિટલ કૌશલ્યો પર ક્ષમતા નિર્માણ અંગેના નિષ્ણાતોના આદાનપ્રદાનનો સમાવેશ થાય છે.

આર્થિક અને વ્યાપારી સહયોગ

20. નેતાઓએ રેખાંકિત કર્યું હતું કે આર્થિક અને વ્યાપારી સહયોગ ભારત-ઇન્ડોનેશિયાના ગતિશીલ સંબંધોનો એક મુખ્ય સ્તંભ છે. બંને નેતાઓએ ભારતના ‘વિકસિત ભારત 2047′ ના વિઝન અને ‘ઇન્ડોનેશિયા ઇમાસ 2045′ (Indonesia Emas 2045) વચ્ચેના વ્યાપક આર્થિક અને વિકાસલક્ષી સંકલનને સ્વીકાર્યું હતું, તેમજ વધુ આર્થિક તકો ખોલવા માટે બંને દેશો વચ્ચે વ્યાપક અને ઊંડા આર્થિક એકીકરણની ભૂમિકાને સ્વીકારી હતી. આ દિશામાં, સંતુલિત, પરસ્પર ફાયદાકારક અને સુવિધાજનક વ્યાપારી વાતાવરણ માટે આસિયાન ભારત માલસામાન વ્યાપાર કરાર (AITIGA) ની સમીક્ષાના સમયસર નિષ્કર્ષ માટે નેતાઓએ ઈચ્છા વ્યક્ત કરી હતી, જે દ્વિપક્ષીય વ્યાપાર વધારવા માટે વ્યાપક અને વધુ ઊંડા દ્વિપક્ષીય વ્યાપાર જોડાણ દ્વારા અનુસરવામાં આવશે.
21. બંને નેતાઓએ હાલની દ્વિપક્ષીય આર્થિક પ્રણાલીઓનો સંપૂર્ણ ઉપયોગ કરવા અને તેને મજબૂત કરવા પર ભાર મૂક્યો હતો, જેમાં વર્ષ 2026 માં વર્કિંગ ગ્રૂપ ઓન ટ્રેડ એન્ડ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ (WGTI) ની બીજી બેઠક, ચોથું દ્વિવાર્ષિક વ્યાપાર મંત્રીઓનું ફોરમ (BTMF) અને જોઈન્ટ ઇકોનોમિક એન્ડ ફાઇનાન્સિયલ ડાયલોગ (EFD) ની પ્રથમ બેઠક યોજવાનો સમાવેશ થાય છે. તેઓએ નોંધ્યું હતું કે આ પ્રણાલીઓએ બાકી રહેલા ટેરિફ અને નોન-ટેરિફ મુદ્દાઓને ઉકેલવા, બજારની પહોંચ સુધારવા, વ્યાપાર અને રોકાણની સુવિધા આપવા અને નાણાં, ડિજિટલ અર્થતંત્ર, ઉદ્યોગ અને સપ્લાય ચેઈનમાં સહયોગ આગળ વધારવા માટે નક્કર અને વ્યવસાય-લક્ષી પરિણામો પ્રાપ્ત કરવા તરફ કામ કરવું જોઈએ, જ્યારે દરેક દેશના સ્થાનિક નિયમો અને વિકાસની અગ્રતાઓનું સન્માન કરવું જોઈએ.
22. બંને નેતાઓએ સ્થાનિક ઉત્પાદન ઉદ્યોગોના વિકાસ માટે આવશ્યક એવી વિવિધ અને સ્થિતિસ્થાપક સપ્લાય ચેઈનના નિર્માણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને દુર્લભ ખનિજો  અને રેર અર્થ્સમાં સહયોગને વધુ મજબૂત કરવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો, જેથી આર્થિક નબળાઈઓ ઘટાડી શકાય અને આર્થિક સુરક્ષા મજબૂત કરી શકાય. નેતાઓએ રેર અર્થ્સ પર બંને દેશો વચ્ચે વધી રહેલા સહયોગની પ્રશંસા કરી હતી અને આ સંદર્ભમાં નોન-ફેરસ મટીરિયલ્સ ટેક્નોલોજી ડેવલપમેન્ટ સેન્ટર (NFTDC), મિડવેસ્ટ લિમિટેડ અને પીટી. પરુસાહાન મિનરલ નેશનલ (PERMINAS) વચ્ચે એમઓયુ પર હસ્તાક્ષરને આવકાર્યા હતા.
23. નેતાઓએ ખનિજો અને સ્ટીલ સપ્લાય ચેઈનની ટેક્નોલોજીના ક્ષેત્રમાં સહયોગ માટેના એમઓયુ પર હસ્તાક્ષર થવાને પણ આવકાર્યા હતા. તેઓએ ઇન્ડોનેશિયામાં સ્ટેનલેસ-સ્ટીલ સ્લેબ મેન્યુફેક્ચરિંગ ફેસિલિટી સ્થાપવાની શક્યતાઓ ચકાસવા માટે સ્ટીલ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા લિમિટેડ (SAIL) અને પીટી. ક્રાકતાઉ સ્ટીલ વચ્ચેના વ્યૂહાત્મક સંયુક્ત સાહસને પણ આવકાર્યું હતું.
24. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) અને બેંક ઇન્ડોનેશિયા વચ્ચે લોકલ કરન્સી ટ્રાન્ઝેક્શન (LCT) પરની માર્ગદર્શિકાના અમલીકરણ તરફ થયેલી પ્રગતિને બંને નેતાઓએ આવકારી હતી અને નોંધ્યું હતું કે આનાથી ભારત અને ઇન્ડોનેશિયા વચ્ચે વ્યાપાર અને રોકાણને વધુ પ્રોત્સાહન મળશે અને બંને અર્થતંત્રો વચ્ચે નાણાકીય એકીકરણ વધુ ગાઢ થશે.

આરોગ્ય, ફાર્મા, ખાદ્ય અને ઊર્જા સુરક્ષા

25. બંને નેતાઓએ પોતપોતાના સ્થાનિક કાયદાઓ અને નિયમો અનુસાર, બંને દેશોના ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને તબીબી ઉત્પાદનો પહોંચાડવા માટે ઇન્ડોનેશિયામાં એક સંભવિત લોજિસ્ટિકલ વિતરણ પ્લેટફોર્મ તરીકે ‘રેડ એન્ડ વ્હાઇટ કોઓપરેટિવ નેટવર્ક‘ના મહત્વની નોંધ લીધી હતી.
26. બંને નેતાઓએ આરોગ્ય ક્ષેત્રના સહયોગને મજબૂત કરવા માટે પોતાની પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો અને પ્રોફેશનલ હેલ્થ વર્કફોર્સ ડેવલપમેન્ટ (વ્યાવસાયિક આરોગ્ય કર્મચારી વિકાસ) પરના અમલીકરણ કરારને આવકાર્યો હતો. આ વ્યવસ્થા વ્યાવસાયિકો માટે ફેલોશિપ પ્રોગ્રામ્સ અને કૌશલ્ય વર્ધન કાર્યક્રમોની સુવિધા, વિશિષ્ટ તબીબી ક્ષેત્રોમાં પ્રેક્ટિકલ ક્લિનિકલ તાલીમ, આરોગ્ય વ્યાવસાયિકો અને નિષ્ણાતોના આદાનપ્રદાન, તબીબી અને આરોગ્ય સેવાઓમાં શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓની વહેંચણી અને અન્ય પરસ્પર સંમત સહયોગી પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા સહયોગને મજબૂત કરશે. તેઓએ પ્રોસેસ્ડ ફૂડ પ્રોડક્ટ્સના ક્ષેત્રમાં રેગ્યુલેટરી કોઓપરેશન પર BPOM અને FSSAI વચ્ચેના એમઓયુના વહેલા નિષ્કર્ષ માટે આગ્રહ કર્યો હતો.
27. નેતાઓએ દરેક દેશની સ્થાનિક નીતિઓનું સન્માન કરીને ખાદ્ય સુરક્ષા અને પોષણના ક્ષેત્રમાં સહયોગ વધુ ઊંડો કરવા પર પણ સંમતિ વ્યક્ત કરી હતી. તેઓએ પરસ્પર સંમતિ મુજબ ટકાઉ અને સ્થિતિસ્થાપક ખાદ્ય પ્રણાલીઓને ટેકો આપવા માટે ખાદ્ય અને કૃષિ વ્યાપાર, સંયુક્ત અભ્યાસ, ઇનોવેશન અને જ્ઞાનની વહેંચણી સહિત કૃષિ અને ખાદ્ય સુરક્ષામાં સહયોગ વધારવાના પ્રયાસોને આવકાર્યા હતા. નેતાઓએ કૃષિ અને સંલગ્ન ક્ષેત્રોમાં સહયોગ પરના એમઓયુના વહેલા નિષ્કર્ષ અને દરિયાઈ તથા મત્સ્યોદ્યોગ સહયોગના ક્ષેત્રમાં એમઓયુના વહેલા નવીનીકરણની અપેક્ષા વ્યક્ત કરી હતી.
28. નેતાઓએ ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને તબીબી ઉત્પાદનોના ક્ષેત્રમાં ચાલી રહેલા સહયોગને આવકાર્યો હતો. તેઓએ મેડિકલ પ્રોડક્ટ્સ રેગ્યુલેશનના ક્ષેત્રમાં સહયોગ માટે CDSCO અને BPOM વચ્ચે એમઓયુ પર હસ્તાક્ષર થવાને આવકાર્યા હતા.
29. નેતાઓએ ખાતર ક્ષેત્રમાં સહયોગ મજબૂત કરવા સંમતિ દર્શાવી હતી અને બદલાતી વૈશ્વિક બજારની પરિસ્થિતિઓ વચ્ચે સ્થિર, સસ્તું અને વિશ્વસનીય ખાતર ઉપલબ્ધ રાખવાની ખાતરી કરવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો.
30. બંને પક્ષોએ પરસ્પર સંમતિ અનુસાર પરંપરાગત, નવી અને અક્ષય ઊર્જા સહિત ઊર્જા સુરક્ષાના ક્ષેત્રમાં સહયોગ, સંયુક્ત અભ્યાસ અને ક્ષમતા નિર્માણને મજબૂત કરવા માટે પોતાની પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો, અને એલએનજી (LNG), ગ્રીન હાઇડ્રોજન, બાયોએનર્જી, સૌર ઊર્જા અને ઊર્જા કાર્યક્ષમતા ટેક્નોલોજી જેવા ક્ષેત્રોમાં ઉન્નત સહયોગને આવકાર્યો હતો.

ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને કનેક્ટિવિટી

31. બંને નેતાઓએ દેશો વચ્ચે દરિયાઈ અને હવાઈ કનેક્ટિવિટી વધારવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો અને વધુ હવાઈ જોડાણો તેમજ પોર્ટ-ટુ-પોર્ટ (બંદરથી બંદર) જોડાણોને પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા. બંને નેતાઓએ 2026 ના ઉત્તરાર્ધમાં યોજાનારી અંડમાન-આચેહ કનેક્ટિવિટી પરની ત્રીજી જોઈન્ટ ટાસ્ક ફોર્સ બેઠક અને તેના માટેની એક્શન પ્લાનનો ઝડપથી અમલ કરવાની અપેક્ષા વ્યક્ત કરી હતી.
32. રાષ્ટ્રપતિ પ્રબોવોએ સબાંગ પોર્ટના સંકલિત વિકાસમાં ભાગીદાર બનવાની ભારતની ઈચ્છાને આવકારી હતી. બંને નેતાઓએ સ્વીકાર્યું હતું કે ક્રૂઝ અને મરીન-ટૂરિઝમ સુવિધાઓ, દરિયાઈ ઉદ્યોગો (જહાજ સમારકામ અને જહાજ નિર્માણ) અને અંડમાન સમુદ્રમાં ઓફશોર એનર્જી પ્રવૃત્તિઓને ટેકો આપતી કિનારા આધારિત સેવાઓ સહિતની આ ભાગીદારીથી ભારતના અંડમાન અને નિકોબાર ટાપુઓ અને સુમાત્રા ટાપુના પ્રાંતો વચ્ચે સંસ્થાકીય, ભૌતિક, ડિજિટલ અને લોકો તથા ચીજવસ્તુઓના પ્રવાહને પ્રોત્સાહન મળશે, જે રોકાણ, રોજગારી, ટેક્નોલોજી ટ્રાન્સફર અને સહિયારી પ્રાદેશિક સમૃદ્ધિ લાવવામાં યોગદાન આપશે. બંને નેતાઓએ પોતાના સંબંધિત સત્તાવાળાઓને ઇન્ડોનેશિયાના વિકાસ આયોજનો અને લાગુ પડતા નિયમોને સુસંગત રાખીને, સમયબદ્ધ અને પરસ્પર ફાયદાકારક રીતે પ્રોજેક્ટના વ્યાપ, પદ્ધતિઓ અને નાણાકીય વ્યવસ્થા તૈયાર કરવા પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા.
33. ડિજિટલ નેટવર્ક્સ દ્વારા ડિજિટલ અર્થતંત્રમાં ઇન્ડોનેશિયાના એમએસએમઈ (MSMEs) ની ભાગીદારી વધારવા માટે, ભારતમાં ઓપન નેટવર્ક ફોર ડિજિટલ કોમર્સ (ONDC) આર્કિટેક્ચર પર આધારિત ‘ઇન્ડોનેશિયા ઓપન નેટવર્ક‘ (ION) ના લોન્ચિંગને બંને નેતાઓએ આવકાર્યું હતું.
34. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા અને બેંક ઇન્ડોનેશિયા વચ્ચે સંમત થયા મુજબ ભારત અને ઇન્ડોનેશિયા વચ્ચે ક્રોસ-બોર્ડર ક્યુઆર પેમેન્ટ લિંકેજ (Cross-Border QR Payment Linkage) ના અમલીકરણ તરફ થયેલી પ્રગતિને બંને નેતાઓએ આવકારી હતી. આ પહેલ ઇન્ડોનેશિયા અને ભારત વચ્ચે દ્વિપક્ષીય પેમેન્ટ કનેક્ટિવિટી મજબૂત કરવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નરૂપ છે. આ લિંકેજ ટ્રાન્ઝેક્શનની કાર્યક્ષમતા વધારશે, નાણાકીય સ્થિતિસ્થાપકતા મજબૂત કરશે અને ખાસ કરીને એમએસએમઈ, પ્રવાસન અને વિદ્યાર્થીઓને ટેકો આપીને સમાવેશી આર્થિક વિકાસને પ્રોત્સાહન આપશે.
35. બંને નેતાઓએ ભારત અને ઇન્ડોનેશિયા વચ્ચે ટેલિકોમ્યુનિકેશન્સ ટેક્નોલોજીસ અને સર્વિસીસના ક્ષેત્રમાં સહયોગ પરના એમઓયુના નિષ્કર્ષને આવકાર્યો હતો, જે સમાવેશી આર્થિક વિકાસ અને ડિજિટલ પરિવર્તનને ટેકો આપવા માટે ટેલિકોમ્યુનિકેશન ટેક્નોલોજી અને ડિજિટલ કનેક્ટિવિટીમાં સહયોગને વધુ મજબૂત કરશે.

જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ અને ટકાઉ વિકાસ

36. રાષ્ટ્રપતિ પ્રબોવોએ જૈવવિવિધતા સંરક્ષણના ક્ષેત્રમાં ભારત દ્વારા ભજવવામાં આવેલી મુખ્ય ભૂમિકાને સ્વીકારી હતી અને પ્રધાનમંત્રી મોદીની ઇન્ટરનેશનલ બિગ કેટ એલાયન્સ (IBCA) ની પહેલની પ્રશંસા કરી હતી. પ્રધાનમંત્રી મોદીએ સંબંધિત સ્થાનિક પ્રક્રિયા અનુસાર આઈબીસીએ (IBCA) માં જોડાવાની ઇન્ડોનેશિયાની ઈચ્છાને આવકારી હતી, અને સાથે જ ઇન્ડોનેશિયાની પહેલો જેવી કે વર્લ્ડ મેન્ગ્રોવ સેન્ટર (WMC) અને ઇન્ટરનેશનલ ટ્રોપિકલ પીટલેન્ડ સેન્ટર (ITPC) ની નોંધ લીધી હતી, જે જૈવવિવિધતા, મેન્ગ્રોવ અને પીટલેન્ડ સંરક્ષણ પર વૈશ્વિક સહયોગ મજબૂત કરવા માટેની સહિયારી પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે.
37. કુદરતી અને માનવસર્જિત આપત્તિઓ પ્રત્યે બંને દેશોની નબળાઈઓને સ્વીકારીને, નેતાઓએ આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સહયોગને મજબૂત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. બંને નેતાઓએ બંને દેશોની રાષ્ટ્રીય આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સત્તામંડળો વચ્ચે આપત્તિ વ્યવસ્થાપનમાં સહયોગ પરના એમઓયુ પર હસ્તાક્ષર થવાને આવકાર્યા હતા, જેનો ઉદ્દેશ્ય માહિતી, અનુભવો અને શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓના આદાનપ્રદાન તેમજ આપત્તિ પ્રતિભાવ, પુનઃપ્રાપ્તિ, શમન અને સજ્જતા, અસરકારક આપત્તિ શમન માટે ડેટા એપ્લિકેશન અને આપત્તિ સ્થિતિસ્થાપક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે ક્ષમતા નિર્માણ અને તાલીમ દ્વારા સહયોગ વધારવાનો છે. નેતાઓએ આપત્તિ જોખમ ઘટાડવા અને સ્થિતિસ્થાપકતામાં આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે આપત્તિ સ્થિતિસ્થાપક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે ગઠબંધન (CDRI) ના મહત્વની પણ નોંધ લીધી હતી.

વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી, અંતરિક્ષ સહિત ગંભીર અને ઉભરતી ટેક્નોલોજીઓ

38. નેતાઓએ 12 ઓગસ્ટ 2025 ના રોજ વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી (S&T) પરના ઉદ્ઘાટન સંયુક્ત કમિશનની બેઠકના આયોજનને અને ભારત તથા ઇન્ડોનેશિયા વચ્ચે સંશોધન, ટેક્નોલોજી અને ઇનોવેશન સહયોગ પરના એમઓયુ પર હસ્તાક્ષર થવાને આવકાર્યા હતા.
39. બંને નેતાઓએ ભારતીય અંતરિક્ષ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) અને નેશનલ રિસર્ચ એન્ડ ઇનોવેશન એજન્સી (BRIN) વચ્ચે ચાલી રહેલા અંતરિક્ષ સહયોગ તેમજ 24-25 જૂન 2026 ના રોજ બેંગલુરુ, ભારત ખાતે યોજાયેલી આઉટર સ્પેસ કોઓપરેશન પરની છઠ્ઠી જોઈન્ટ કમિશન મીટિંગ પર સંતોષ વ્યક્ત કર્યો હતો. તેઓએ શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ માટે આઉટર સ્પેસના સંશોધન અને ઉપયોગમાં સહયોગ પરના ફ્રેમવર્ક કરારના વિસ્તરણ પર હસ્તાક્ષર થવાને પણ આવકાર્યા હતા.
40. પ્રધાનમંત્રી મોદીએ ભારતના સેટેલાઇટ અને લોન્ચ વ્હીકલ પ્રોગ્રામ્સ અને BRIN-ISRO અને બિયાક ટેલિમેટ્રી, ટ્રેકિંગ એન્ડ કમાન્ડ (TTC) સુવિધાઓ વચ્ચેની સહયોગી વ્યવસ્થાઓ દ્વારા ભારતના ગગનયાન મિશનને સમર્થન આપવા બદલ ઇન્ડોનેશિયાના સતત સહયોગ માટે રાષ્ટ્રપતિ પ્રબોવો પ્રત્યે આભાર વ્યક્ત કર્યો હતો. રાષ્ટ્રપતિ પ્રબોવોએ ઇન્ડોનેશિયાના સેટેલાઇટ લોન્ચ કરવા માટે અને સેન્ટર ફોર સ્પેસ સાયન્સ ટેક્નોલોજી એજ્યુકેશન ઇન એશિયા એન્ડ ધ પેસિફિક (CSSTEAP) તથા આસિયાન-ભારત અંતરિક્ષ સહયોગ સહિત ઇન્ડોનેશિયાના અધિકારીઓની તાલીમ માટે ભારતના સમર્થનની પ્રશંસા કરી હતી. રાષ્ટ્રપતિ પ્રબોવોએ ઇન્ડોનેશિયામાં સ્પેસ પોર્ટ પ્રોજેક્ટ પર બંને દેશો વચ્ચેના અંતરિક્ષ ઇકોસિસ્ટમ-સ્તરના સહયોગને આવકાર્યો હતો.
41. બંને નેતાઓએ બંને દેશો વચ્ચે પરમાણુ ઊર્જાના શાંતિપૂર્ણ ઉપયોગ માટે સહયોગ અંગે ચાલી રહેલી ચર્ચાઓની નોંધ લીધી હતી, જે સંશોધન, ક્ષમતા નિર્માણ અને પરમાણુ સુરક્ષામાં સહયોગને વધુ મજબૂત કરશે. તેઓએ સિવિલ ન્યુક્લિયર એનર્જીના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવાના પ્રયાસોને આવકાર્યા હતા, જેમાં સંબંધિત નિયમનકારી અને તકનીકી પ્રગતિઓ અને ઉદ્યોગ, ન્યુક્લિયર મેડિસિન, કૃષિ અને જળ વ્યવસ્થાપનમાં એપ્લિકેશન્સનો સમાવેશ થાય છે.

સંસ્કૃતિ, પ્રવાસન અને લોકો વચ્ચે પરસ્પર સંબંધો (People-to-People)

42. બંને નેતાઓએ આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (ASI) દ્વારા યોગ્યાકાર્તામાં યુનેસ્કોની વર્લ્ડ હેરિટેજ પ્રામબનન મંદિર પરિસરના પુનઃસ્થાપન અને સંરક્ષણ માટે ભારત-સમર્થિત પ્રોજેક્ટના ઉદ્ઘાટનને આવકાર્યું હતું. ઇન્ડોનેશિયાએ નેશનલ મ્યુઝિયમ ઓફ ઇન્ડિયા દ્વારા આશરે 860 CE ની મૂળ નાલંદા તામ્રપત્રની પ્રતિકૃતિની ભેટ આપવાની પણ પ્રશંસા કરી હતી, જે દેવનાગરી લિપિ અને સંસ્કૃત ભાષામાં કોતરેલી છે અને હવે મુઆરા જામ્બીના નવા મ્યુઝિયમમાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવી છે. તેઓએ ઓગસ્ટ 2023 માં વારાણસીમાં જી20 સંસ્કૃતિ મંત્રીઓની બેઠકમાં અપનાવવામાં આવેલા “કાશી કલ્ચરલ પાથવે”માં સમાવિષ્ટ સિદ્ધાંતોને યાદ કર્યા હતા અને પોતપોતાના કાયદાઓ અને પ્રક્રિયાઓ અનુસાર મિત્રતા અને પરસ્પર આદરની ભાવના સાથે સાંસ્કૃતિક વારસાના મુદ્દાઓ પર બંને સરકારો વચ્ચે સતત પરામર્શના મહત્વની નોંધ લીધી હતી.
43. બંને નેતાઓએ રવીન્દ્રનાથ ટાગોર અને કી હાજર દેવંતારાના વર્ષો જૂના બૌદ્ધિક વારસા અને સહિયારા શૈક્ષણિક વિઝનને સ્વીકાર્યું હતું, જેમના આદાનપ્રદાને ભારત અને ઇન્ડોનેશિયા વચ્ચે સહિયારા સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક વિઝનના સંબંધોનો એક મહત્વપૂર્ણ પાયો નાખવામાં મદદ કરી હતી, અને વર્ષ 2026-2027 ને “ભારત-ઇન્ડોનેશિયા સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક રાજદ્વારી માટે ટાગોર-દેવંતારા વર્ષ” તરીકે ઉજવવા સંમતિ દર્શાવી હતી. આ ઉજવણી 1927 માં રવીન્દ્રનાથ ટાગોરની ઇન્ડોનેશિયાની મુલાકાતની શતાબ્દી નિમિત્તે બંને દેશોમાં વર્ષભરના સંયુક્ત સાંસ્કૃતિક, શૈક્ષણિક, શૈક્ષણિક અને લોકો વચ્ચેના પરસ્પર જોડાણની પહેલોના કાર્યક્રમો દ્વારા કરવામાં આવશે.
44. લોકો વચ્ચેના સંબંધોના ચાલક બળ તરીકે પ્રવાસનની સંભાવના પર ભાર મૂકતા, બંને નેતાઓએ પ્રવાસન સહયોગને વધુ ઊંડો કરવા અને બંને દેશો વચ્ચે મુલાકાતીઓના પ્રવાહને વધારવા માટે પોતાની સહિયારી પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી હતી. તેઓ દરેક પક્ષે મુસાફરીની સરળતા અને વિઝા સુવિધાને સુવ્યવસ્થિત કરવાની રીતો પર વધુ ચર્ચા કરવા સંમત થયા હતા.
45. નેતાઓએ શિક્ષણ ક્ષેત્રે ચાલી રહેલા સહયોગની નોંધ લીધી હતી અને વિદ્યાર્થીઓના આદાનપ્રદાન સહિત વધુ શૈક્ષણિક અને સંસ્થાકીય સહયોગ તરફ કામ કરવા બંને પક્ષોને પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા. નેતાઓએ પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં સહયોગ પરના એમઓયુના વહેલા નિષ્કર્ષને પ્રોત્સાહિત કર્યો હતો.
46. ​​બંને નેતાઓએ ઉચ્ચ શિક્ષણ, વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીમાં દ્વિપક્ષીય સહયોગ મજબૂત કરવા માટે પોતાની પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો. તેઓએ શૈક્ષણિક ગતિશીલતા, સંયુક્ત સંશોધન, જ્ઞાનનું આદાનપ્રદાન, ક્ષમતા નિર્માણ, સંસ્થાકીય સહયોગ અને માનવ મૂડીના વિકાસને ટેકો આપતી અન્ય પહેલો દ્વારા પરસ્પર ફાયદાકારક ભાગીદારીના વિસ્તરણને પ્રોત્સાહિત કર્યું હતું. તેઓ ઉચ્ચ શિક્ષણ, વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીના ક્ષેત્રમાં સહયોગ પરના એમઓયુના વહેલા નિષ્કર્ષની અપેક્ષા રાખતા હતા. રાષ્ટ્રપતિ પ્રબોવોએ ઇન્ડોનેશિયામાં બ્રાન્ચ કેમ્પસ સ્થાપવા તરફ ભારતની પ્રતિષ્ઠિત ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓની વધતી જતી રસ રુચિને આવકારી હતી. બંને નેતાઓએ ઇન્ડોનેશિયામાં ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેનેજમેન્ટ, બેંગલોર (IIM-B) દ્વારા કેમ્પસ સ્થાપવાના પ્રસ્તાવને આવકાર્યો હતો.
47. નેતાઓએ ચૂંટણીના ક્ષેત્રમાં માનવ સંસાધન વિકાસ, બહેતર વ્યવસ્થાપન અને ટેક્નોલોજીના ઉપયોગ તરફ ભારતના ચૂંટણી પંચ (ECI) અને ઇન્ડોનેશિયાના જનરલ ઇલેક્શન કમિશન (KPU) વચ્ચે ચાલી રહેલા સહયોગની નોંધ લીધી હતી. તેઓએ ચૂંટણીમાં મેનેજમેન્ટ અને ટેક્નોલોજીના ઉપયોગના ક્ષેત્રમાં સહયોગ પર ECI અને KPU વચ્ચે એમઓયુ પર હસ્તાક્ષર થવાને આવકાર્યા હતા.
48. નેતાઓએ સત્તાવાર આંકડા, ક્ષમતા નિર્માણ અને વ્યૂહાત્મક સહયોગના ક્ષેત્રમાં ભારતના આંકડાશાસ્ત્ર અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય (MOSPI) અને સ્ટેટિસ્ટિક્સ ઇન્ડોનેશિયા (BPS) વચ્ચેના પ્રસ્તાવિત સહયોગને આવકાર્યો હતો.

પ્રાદેશિક અને બહુપક્ષીય સહયોગ

49. વર્તમાન ભૌગોલિક રાજકીય પરિસ્થિતિ, આર્થિક અને સપ્લાય ચેઈનની અડચણો અને પરસ્પર ચિંતાના વૈશ્વિક મુદ્દાઓની નોંધ લેતા, બંને નેતાઓએ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને તેની વિશિષ્ટ એજન્સીઓ સહિત બહુપક્ષીય અને પ્રાદેશિક મંચો પર ભારત અને ઇન્ડોનેશિયા વચ્ચે વધુ વ્યૂહાત્મક સંકલન અને નજીકના સંકલનની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો, જેથી પ્રદેશ અને તેની બહાર શાંતિ, સ્થિરતા, સહયોગ અને સમૃદ્ધિ પર આધારિત આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા પર આધારિત વધુ સંતુલિત અને પ્રતિનિધિ વિશ્વ વ્યવસ્થા સ્થાપી શકાય. બંને પક્ષોએ સાર્વભૌમત્વ અને પ્રાદેશિક અખંડિતતા માટે પોતાના સમાન આદરનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો અને પ્રદેશ અને તેની બહાર શાંતિ, સ્થિરતા અને પરસ્પર ફાયદાકારક સહયોગના પાયા તરીકે સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક વિવિધતા, બહુલવાદ અને કાયદાના શાસનને જાળવી રાખવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો. આ તરફ, બંને નેતાઓએ દક્ષિણ-દક્ષિણ સહયોગ (South-South Cooperation) ની વધતી જતી ભૂમિકાને સ્વીકારી હતી અને ગ્લોબલ સાઉથ (Global South) ના અવાજને મજબૂત કરવા પર સહયોગ વધારવા સંમતિ દર્શાવી હતી.
50. બંને નેતાઓએ સમકાલીન ભૌગોલિક રાજકીય વાસ્તવિકતાઓને પ્રતિબિંબિત કરતી અને ગ્લોબલ સાઉથની આકાંક્ષાઓને પ્રતિભાવ આપતી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓના સાર્થક સુધારા તરફ કામ કરવા સંમતિ દર્શાવી હતી. બંને પક્ષોએ ટેક્સ્ટ-આધારિત વાટાઘાટો સહિત સમાવેશી અને સભ્ય દેશો દ્વારા સંચાલિત આંતર-સરકારી વાટાઘાટો દ્વારા, કાયમી અને બિન-કાયમી બંને સભ્યપદની શ્રેણીઓમાં, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (UNSC) ના વ્યાપક સુધારા અને વિસ્તરણની જરૂરિયાતનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો. બહુપક્ષીય મંચોમાં પરસ્પર સમર્થનની મજબૂત ભાવનાને પ્રતિબિંબિત કરતા, બંને નેતાઓએ વિવિધ આંતરરાષ્ટ્રીય ઉમેદવારીઓ માટે પરસ્પર સમર્થન અંગે ચર્ચા કરી હતી.
51. નેતાઓએ વૈશ્વિક નાણાકીય માળખામાં સુધારાની જરૂરિયાત તેમજ બિન-બજાર પદ્ધતિઓ, સપ્લાય ચેઈનનું કેન્દ્રીયકરણ અને અનિશ્ચિત બજાર પહોંચના પડકારોનો સામનો કરવા માટે તેના કેન્દ્રમાં ડબ્લ્યુટીઓ (WTO) સાથેની નિયમો આધારિત, ન્યાયી, ખુલ્લી અને સમાવેશી આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર પ્રણાલીના મહત્વને પણ સ્વીકાર્યું હતું.
52. ઇન્ડોનેશિયાએ ભારતના 2026 ના બ્રિક્સ (BRICS) અધ્યક્ષપદ માટે સંપૂર્ણ સમર્થન આપ્યું હતું અને ભારતે બ્રિક્સ સભ્ય દેશ તરીકે ઇન્ડોનેશિયાની ભૂમિકાને સમર્થન આપવા માટે પોતાની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી હતી. બંને નેતાઓએ સમાન વૈશ્વિક શાસન અને ટકાઉ વિકાસમાં રચનાત્મક યોગદાન આપવા માટે બ્રિક્સ, જી20, આઇઓઆરએ (IORA) સહિતના મુખ્ય પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા જોડાણ વધારવા સંમતિ દર્શાવી હતી.
53.  2018માં જાહેર કરાયેલા ઇન્ડો-પેસિફિકમાં ભારત-ઇન્ડોનેશિયા દરિયાઈ સહયોગના સહિયારા વિઝનને યાદ કરીને, બંને નેતાઓએ મુક્ત, ખુલ્લા, પારદર્શક, નિયમો આધારિત, શાંતિપૂર્ણ, સમૃદ્ધ અને સમાવેશી ઇન્ડો-પેસિફિક પ્રદેશ પ્રત્યે પોતાની પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો.
54. નેતાઓએ સાર્વભૌમત્વ અને પ્રાદેશિક અખંડિતતા માટે આદર, 1982 ના UNCLOS સહિત આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનું પાલન, નેવિગેશન અને ઓવરફ્લાઇટ (ઉડ્ડયન) ની સ્વતંત્રતાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો, જ્યારે બળના ઉપયોગ અથવા ધમકીથી દૂર રહીને સંવાદ અને સહયોગને પ્રોત્સાહન આપવા જણાવ્યું હતું.
55. રાષ્ટ્રપતિ પ્રબોવોએ પ્રાદેશિક શાંતિ, સ્થિરતા અને સમૃદ્ધિ માટે વિકસતા પ્રાદેશિક માળખામાં આસિયાન (ASEAN) ની એકતા અને આસિયાન સેન્ટ્રાલિટી (કેન્દ્રીયતા) માટે ભારતના સતત સમર્થનની પ્રશંસા કરી હતી. બંને પક્ષોએ આસિયાન-ભારત વ્યાપક વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને વધુ મજબૂત કરવા સમર્થન આપ્યું હતું, જે સંબંધિત સભ્ય દેશો સાથેના દ્વિપક્ષીય સંબંધોને પૂરક બનાવે છે. બંને નેતાઓએ પ્રદેશમાં શાંતિ, સ્થિરતા અને સમૃદ્ધિ માટે ‘આસિયાન આઉટલુક ઓન ધ ઇન્ડો-પેસિફિક‘ (AOIP) અને ભારતના ઇન્ડો-પેસિફિક ઓશન્સ ઇનિશિયેટિવ (IPOI) વચ્ચે નક્કર પહેલો સહિત પરસ્પર સંકલન ગાઢ કરવા પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા.
56. બંને નેતાઓએ ભારત-ઇન્ડોનેશિયા-ઓસ્ટ્રેલિયા ત્રિપક્ષીયની અસરકારક ત્રિપક્ષીય પ્રણાલી દ્વારા સહયોગને આવકાર્યો હતો અને મેરીટાઇમ ડોમેન અવેરનેસ, મરીન પોલ્યુશન, બ્લુ ઇકોનોમીના ક્ષેત્રોમાં અને ઇસ્ટ એશિયા સમિટ (EAS), ઇન્ડો-પેસિફિક ઓશન્સ ઇનિશિયેટિવ (IPOI) અને ઇન્ડિયન ઓશન રીમ એસોસિએશન (IORA) ના માળખા હેઠળ પણ સહયોગની તકો શોધવા સંમતિ દર્શાવી હતી.
57. નેતાઓએ પશ્ચિમ એશિયા/મધ્ય પૂર્વની સ્થિતિ અને તેની વૈશ્વિક અસરો અંગે ઊંડી ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેઓએ 17 જૂન 2026 ના રોજ હસ્તાક્ષર કરાયેલા સમજૂતી કરારને આવકાર્યો હતો. તેઓએ તણાવ ઘટાડવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો અને પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો કે તમામ મુદ્દાઓ સંવાદ અને મુત્સદ્દીગીરી દ્વારા ઉકેલવા જોઈએ. તેઓ નેવિગેશનની સ્વતંત્રતા અને વ્યાપારના વૈશ્વિક પ્રવાહનો આદર કરવા અને UNCLOS ની જોગવાઈઓ સહિત આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અનુસાર હોર્મુઝ સામુદ્રધૂની દ્વારા ટ્રાન્ઝિટ પેસેજના અમલીકરણ અંગે સમાન અભિપ્રાય ધરાવે છે.
58. પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ મુલાકાત દરમિયાન પોતાનું અને પોતાનાં પ્રતિનિધિમંડળના ઉષ્માભર્યા સ્વાગત અને ઉત્કૃષ્ટ આતિથ્ય સત્કાર બદલ રાષ્ટ્રપતિ પ્રબોવો સુબિયાન્તો પ્રત્યે હૃદયપૂર્વક આભાર વ્યક્ત કર્યો હતો. ઇન્ડોનેશિયાના મિત્ર દેશના લોકોની સમૃદ્ધિ અને પ્રગતિની કામના કરતા પ્રધાનમંત્રી મોદીએ રાષ્ટ્રપતિ પ્રબોવો સુબિયાન્તોને પરસ્પર અનુકૂળ સમયે ભારતની મુલાકાત લેવા માટે સૌહાર્દપૂર્ણ આમંત્રણ આપ્યું હતું.

SM/IJ/JD