પીએમઇન્ડિયા

પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીની અધ્યક્ષતામાં કેન્દ્રીય કેબિનેટે ભારતના કપાસ ક્ષેત્રમાં રહેલી અડચણો, ઘટતી વૃદ્ધિ અને ગુણવત્તા સંબંધિત ચિંતાઓનું નિવારણ કરવા માટે ₹5,659.22 કરોડના ખર્ચ સાથે “મિશન ફોર કોટન પ્રોડક્ટિવિટી” (2026-27 થી 2030-31) ને મંજૂરી આપી છે.

આ મિશન ભારત સરકારના 5F વિઝન (Farm to Fibre to Factory to Fashion to Foreign – ફાર્મ ટુ ફાઇબર ટુ ફેક્ટરી ટુ ફેશન ટુ ફોરેન) સાથે સુસંગત છે. આ મિશન રોગ અને જંતુઓ સામે પ્રતિકારક શક્તિ ધરાવતા ઉચ્ચ ઉપજ આપતી વિવિધતા (HYV) ના બિયારણોના વિકાસ દ્વારા કપાસની ઉત્પાદકતા વધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. આ ઉપરાંત, તે રાજ્ય સરકારો, કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રો અને રાજ્ય કૃષિ યુનિવર્સિટીઓ (SAUs) દ્વારા પાક ઉત્પાદનની નવીનતમ ટેકનોલોજીનો મોટા પાયે પ્રચાર અને સ્વીકાર કરીને તેને વ્યાપક બનાવશે. તે ઉદ્યોગ જગત માટે ન્યૂનતમ કચરો ધરાવતા કપાસના પુરવઠાની ખાતરી કરશે અને નીચેના મુખ્ય પાસાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા કપાસની નિકાસને પ્રોત્સાહન આપશે:

• બિયારણ અને ટેકનોલોજીનો વિકાસ: ઉચ્ચ ઉપજ આપતા, આબોહવા સામે સ્થિતિસ્થાપક (ક્લાઇમેટ રિઝિલિયન્ટ) અને જંતુ-પ્રતિકારક બિયારણો તેમજ અન્ય ઉત્પાદન/રક્ષણ ટેકનોલોજીનો વિકાસ કરવો.
• નવીનતમ પદ્ધતિઓ અપનાવવી: કપાસ ઉત્પાદનની સુધારેલી તકનીકો જેવી કે હાઇ ડેન્સિટી પ્લાન્ટિંગ સિસ્ટમ (HDPS), ક્લોઝર સ્પેસિંગ (CS), ઇન્ટિગ્રેટેડ કોટન મેનેજમેન્ટને વ્યાપક બનાવવું અને એક્સ્ટ્રા લોન્ગ સ્ટેપલ (ELS) કોટનને પ્રોત્સાહન આપવું.
• ગુણવત્તા સુધારણા: ક્ષમતા નિર્માણ દ્વારા કપાસની ગુણવત્તામાં વધારો કરવો અને શ્રેષ્ઠ પ્રોસેસિંગ પદ્ધતિઓ અપનાવવા સહિત જીનિંગ અને પ્રોસેસિંગ ફેક્ટરીઓના આધુનિકીકરણને પ્રોત્સાહન આપવું.
• ટેસ્ટિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મજબૂત કરવું: વિશ્વસનીય ગુણવત્તા મૂલ્યાંકન અને વૈશ્વિક બેન્ચમાર્કિંગ સુનિશ્ચિત કરવા માટે આધુનિક, પ્રમાણભૂત અને માન્યતા પ્રાપ્ત સુવિધાઓ સાથે દેશભરમાં કપાસ પરીક્ષણ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત બનાવવું.
• બ્રાન્ડિંગ અને ટ્રેસેબિલિટી: ભારતીય કપાસને પ્રીમિયમ, ટકાઉ અને વૈશ્વિક સ્તરે વિશ્વસનીય ઉત્પાદન તરીકે સ્થાપિત કરવા માટે “કસ્તૂરી કોટન ભારત” હેઠળ મજબૂત બ્રાન્ડિંગ અને ટ્રેસેબિલિટી (શોધક્ષમતા) ની પહેલ કરવી.
• ખેડૂતોનું સશક્તિકરણ: માર્કેટ યાર્ડ્સ (મંડીઓ) ના ડિજિટલ એકીકરણ દ્વારા ખેડૂતોને સશક્ત બનાવવા, જેથી ઈ-પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા પારદર્શક ભાવની શોધ, સીધી બજાર પહોંચ અને બહેતર વળતર સક્ષમ બને.
• ચક્રીય અર્થતંત્ર (સર્ક્યુલર ઇકોનોમી): સંસાધનોની કાર્યક્ષમતા વધારવા, પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ ઘટાડવા અને ઉદ્યોગ માટે વધારાના મૂલ્ય પ્રવાહો પેદા કરવા માટે કપાસના કચરાના રિસાયક્લિંગ અને સર્ક્યુલર ઇકોનોમી પદ્ધતિઓનો પ્રચાર કરવો.
• કુદરતી ફાઇબર્સનું વૈવિધ્યીકરણ: કપાસની સાથે અળસી (ફ્લેક્સ), રેમી, સિસલ, મિલ્કવીડ, વાંસ અને કેળા જેવા કુદરતી ફાઇબર્સનો સમાવેશ કરીને ભારતના ફાઇબર આધારમાં વિવિધતા લાવવી અને પર્યાવરણીય રીતે ટકાઉ ટેક્સટાઇલ ઉત્પાદન તેમજ ઇનોવેશન્સને પ્રોત્સાહન આપવું. આ વ્યૂહાત્મક સંકલન કપાસના પૂરક તરીકે કામ કરશે અને ભારતના ટેક્સટાઇલ ક્ષેત્રને વૈશ્વિક માંગની બદલાતી પેટર્ન સાથે સુસંગત બનાવશે.

આ મિશન કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલય અને ટેક્સટાઇલ મંત્રાલય દ્વારા સંયુક્ત રીતે લાગુ કરવામાં આવશે. આમાં ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ (ICAR) ની 10 સંસ્થાઓ, કાઉન્સિલ ફોર સાયન્ટિફિક એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ રિસર્ચ (CSIR) ની 1 સંસ્થા અને કપાસ ઉગાડતા અગ્રણી રાજ્યોની વિવિધ રાજ્ય કૃષિ યુનિવર્સિટીઓ (SAUs) માં કાર્યરત ઓલ ઇન્ડિયા કોઓર્ડિનેટેડ રિસર્ચ પ્રોજેક્ટ (AICRPs) ના 10 કેન્દ્રો સામેલ થશે. શરૂઆતમાં, કૃષિ ક્ષેત્રની રાજ્ય સરકારની કચેરીઓ અને ICAR દ્વારા ટેકનોલોજીને વ્યાપક બનાવવા માટે 14 રાજ્યોના 140 જિલ્લાઓ અને 2000 જીનિંગ/પ્રોસેસિંગ ફેક્ટરીઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવશે. આ મિશન કપાસની સમગ્ર વેલ્યુ ચેઈનમાં ઉચ્ચ ઉપજ આપતા આબોહવા-સ્થિતિસ્થાપક અને જંતુ-પ્રતિકારક બિયારણોના વિકાસ, આધુનિક કૃષિ તકનીકોનો ઉપયોગ, ખેડૂત તાલીમ, ગુણવત્તા સુધારણા, ટ્રેસેબિલિટી અને ટકાઉ ફાઇબર્સ તેમજ ઇનોવેશનને પ્રોત્સાહન આપીને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર મજબૂત બનાવશે.

આ મિશન હેઠળ 2031 સુધીમાં લિન્ટની ઉત્પાદકતા 440 કિગ્રા/હેક્ટરથી વધારીને 755 કિગ્રા/હેક્ટર કરીને કપાસનું ઉત્પાદન 498 લાખ ગાંસડી (દરેક ગાંસડી 170 કિગ્રા લિન્ટ) સુધી પહોંચાડવાની અપેક્ષા  રાખવામાં આવી છે. આનાથી અંદાજે 32 લાખ ખેડૂતોને ફાયદો થશે, જે દેશને આત્મનિર્ભરતા તરફ દોરી જશે. ટ્રેસેબિલિટી અને સર્ટિફિકેશન માટે “કસ્તૂરી કોટન ભારત” ને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવશે, જેનો લક્ષ્યાંક કપાસમાં કચરો (ટ્રેશ) ઘટાડીને 2% થી ઓછો કરવાનો છે. આ સાથે અળસી, રેમી, સિસલ, મિલ્કવીડ, વાંસ અને કેળા જેવા કુદરતી ફાઇબર્સને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવશે. દેશને કપાસ ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભર બનાવવા માટે આ એક સીમાચિહ્નરૂપ પગલું છે.

SM/IJ/JD