ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଶ୍ରୀ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀଙ୍କ ଅଧ୍ୟକ୍ଷତାରେ କେନ୍ଦ୍ର କ୍ୟାବିନେଟ୍, ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ୨,୮୧୪ କୋଟି ଟଙ୍କାର ଆର୍ଥିକ ବ୍ୟୟବରାଦ ସହିତ ‘ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା ପାଇଁ ପୁଞ୍ଜିଗତ ବ୍ୟୟ ସହାୟତା ଯୋଜନା’କୁ ଅନୁମୋଦନ କରିଛି।
ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥର ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଶ୍ୱର ମାତ୍ର କିଛି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ କେନ୍ଦ୍ରୀଭୂତ ହୋଇ ରହିଛି। ଏହା ଯୋଗୁଁ ଯୋଗାଣ ଶୃଙ୍ଖଳ ଉପରେ ଭୌଗୋଳିକ-ରାଜନୈତିକ ବାଧା, ମୂଲ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିରତା ଏବଂ ଯୋଗାଣ ସୀମିତ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ରହିଥାଏ, ଯାହା ଯୋଗାଣ ଶୃଙ୍ଖଳର ସୁଦୃଢ଼ତା ଏବଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଗମ୍ଭୀର ବିପଦ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଜାତୀୟ ସୁରକ୍ଷା, ଅର୍ଥନୈତିକ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଏବଂ କାର୍ବନ-ମୁକ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ସମୟାନୁସାରେ ହାସଲ କରିବା ଉପରେ ପଡ଼ିଥାଏ।
ବର୍ତ୍ତମାନ, ଦେଶରେ ଲିଥିୟମ୍, ନିକେଲ୍ ଏବଂ କୋବାଲ୍ଟ ଭଳି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ବିଶୋଧନ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ପାଇଁ ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଥିବାରୁ, ଭାରତକୁ ବିଶୋଧିତ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଉତ୍ପାଦ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ଶୁଦ୍ଧତା ବିଶିଷ୍ଟ ସାମଗ୍ରୀ ପାଇଁ ଆମଦାନୀ ଉପରେ ବହୁଳ ଭାବରେ ନିର୍ଭର କରିବାକୁ ପଡ଼ୁଛି। ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ପାଇଁ ଘରୋଇ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ କ୍ଷମତା ସୀମିତ ରହିଛି। ବାଣିଜ୍ୟିକ ସ୍ତରର ପ୍ରକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ଯଥେଷ୍ଟ ପୁଞ୍ଜିର ଆବଶ୍ୟକତା, ଉପଯୁକ୍ତ ପ୍ରଯୁକ୍ତିର ସୀମିତ ଉପଲବ୍ଧତା ଏବଂ କଞ୍ଚାମାଲ ପାଇବାରେ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ଆହ୍ଵାନର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଅନ୍ତି। ତେଣୁ, ମୂଲ୍ୟ ବୃଦ୍ଧିକୁ ସର୍ବାଧିକ କରିବା, ଆମଦାନୀ ପ୍ରତିସ୍ଥାପନ ହାସଲ କରିବା ଏବଂ ଦୃଢ଼ ମୂଲ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ସ୍ଥାପନ କରିବା ପାଇଁ ଘରୋଇ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ କ୍ଷମତା ବିକାଶ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ।
ଏହି ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ , ଘରୋଇ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ପ୍ଲାଣ୍ଟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ କରିବା ପାଇଁ ପୁଞ୍ଜି ବ୍ୟୟ ସହାୟତା ଯୋଗାଇବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ “ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଖଣିଜ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା ପାଇଁ କାପେକ୍ସ ସହାୟତା ଯୋଜନା” କରାଯାଇଛି। ଏହି ଯୋଜନାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଭାରତ ମଧ୍ୟରେ ଘରୋଇ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ କ୍ଷମତା ବିକଶିତ କରିବା, ଯାହା ଦ୍ଵାରା ମୂଲ୍ୟ ବୃଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରିବା, ଆମଦାନୀ ନିର୍ଭରଶୀଳତା ହ୍ରାସ କରିବା ଏବଂ ଏକ ଦୃଢ଼ ମୂଲ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ ନିର୍ମାଣ କରିବା। ଏହି ଯୋଜନାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଲିଥିୟମ୍ ଓ ନିକେଲ୍ର ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ କିମ୍ବା ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଉତ୍ପାଦଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ କରି ଉଚ୍ଚ ଶୁଦ୍ଧତା ବିଶିଷ୍ଟ ଉପାଦାନରେ ପରିଣତ କରିବା। ନିକେଲ ଉତ୍ପାଦନର ଏକ ଉପ-ଉତ୍ପାଦ ଭାବରେ କୋବାଲ୍ଟ ମଧ୍ୟ ପାଇବାର ଆଶା କରାଯାଉଛି। ଏହି ପଦକ୍ଷେପ ବୈଦ୍ୟୁତିକ ଗତିଶୀଳତା, ବ୍ୟାଟେରୀ ଶକ୍ତି ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରଣାଳୀ (ବିଇଏସଏସ), ଇଲେକ୍ଟ୍ରୋନିକ୍ସ, ପ୍ରତିରକ୍ଷା ଏବଂ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଇସ୍ପାତ ଭଳି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସହାୟତା ପ୍ରଦାନ କରିବ।
ପ୍ରସ୍ତାବିତ ଯୋଜନା ପାଇଁ ମୋଟ ୨,୮୧୪ କୋଟି ଟଙ୍କାର ଆର୍ଥିକ ବ୍ୟୟବରାଦ ରହିଛି। ଏହି ଯୋଜନାଟି ଆର୍ଥିକ ବର୍ଷ ୨୦୨୬-୨୭ ରୁ ୨୦୩୦-୩୧ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହେବ। ଏହି ଯୋଜନା ଅଧୀନରେ, ଚାରୋଟି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ କାରଖାନା ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନିବେଶର ୩୦% ପୁଞ୍ଜି ସବସିଡି ପ୍ରଦାନ କରାଯିବ। ଏଥିରେ ଦୁଇଟି ଲିଥିୟମ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ କାରଖାନା, ପ୍ରତ୍ୟେକର ସର୍ବନିମ୍ନ କ୍ଷମତା ୩୦ କେଟି ଏବଂ ଦୁଇଟି ନିକେଲ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ କାରଖାନା, ପ୍ରତ୍ୟେକର ସର୍ବନିମ୍ନ କ୍ଷମତା ୫୦ କେଟି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ରହିବ। ସର୍ବାଧିକ ପୁଞ୍ଜି ସହାୟତା ଲିଥିୟମ୍ ହିତାଧିକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ୫୦୦ କୋଟି ଟଙ୍କା ଏବଂ ନିକେଲ୍ ହିତାଧିକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ୯୦୦ କୋଟି ଟଙ୍କା ଭାବରେ ସୀମିତ ରହିବ।
ହିତାଧିକାରୀଙ୍କ ଚୟନ ଏକ ଦୁଇ-ପର୍ଯ୍ୟାୟ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାଧ୍ୟମରେ କରାଯିବ। ପ୍ରଥମ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ, ଆବେଦନଗୁଡ଼ିକର ବୈଷୟିକ ଯୋଗ୍ୟତା ଯାଞ୍ଚ କରାଯିବ ଏବଂ କେବଳ ବୈଷୟିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଯୋଗ୍ୟ ବିବେଚିତ ଆବେଦନକାରୀମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଅର୍ଥାତ୍ ଆର୍ଥିକ ନିଲାମ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହେବେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ପାଇଁ, ‘ସର୍ବନିମ୍ନ ବ୍ୟୟ’ ମାନଦଣ୍ଡ ଆଧାରରେ ଦୁଇଜଣ ହିତାଧିକାରୀଙ୍କୁ ଚୟନ କରାଯିବ; ଅର୍ଥାତ୍, ଯେଉଁ ଆବେଦନକାରୀମାନେ ଏହି ଯୋଜନା ଅଧୀନରେ ସବୁଠାରୁ କମ୍ ପୁଞ୍ଜି ସହାୟତା ଦାବି କରିଥିବେ, ସେମାନଙ୍କୁ ବଛାଯିବ। ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ରାଶି ତିନୋଟି କିସ୍ତିରେ ବଣ୍ଟନ କରାଯିବ, ଯାହା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୋଇ ରହିବ।
ଏହି ଯୋଜନା ଆତ୍ମନିର୍ଭର ଭାରତର ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ାଇବା ଦିଗରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦକ୍ଷେପ। ଏହା ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ସୁଦୃଢ଼ ପ୍ରକ୍ରିୟାକରଣ ଭିତ୍ତିଭୂମି ବିକାଶରେ ସହାୟତା କରିବା ସହ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥର ମୂଲ୍ୟ ଶୃଙ୍ଖଳ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଭାରତର କ୍ଷମତାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବ।
*****
SSP
Do you feel India should depend on other countries for processing the critical minerals that power our future? I certainly don’t! Lithium, nickel, cobalt…these are essential for EVs, batteries, electronics and defence. Yet, we remain heavily dependent on imports of refined materials. To address this, the Cabinet has approved a scheme to change this. Key highlights: New critical mineral processing plants. Capital subsidy to boost investment. Greater domestic value addition. Stronger supply chains. The principle is clear...India must have capabilities to build technologies of the future! https://t.co/deencvjivt
— Narendra Modi (@narendramodi) November 4, 2026
