પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ આજે ઉત્તર પ્રદેશના લખનઉમાં 5મા કૌશલ દીક્ષાંત સમારોહમાં ભાગ લીધો હતો. આ પ્રસંગે સભાને સંબોધતા, પ્રધાનમંત્રીએ કૌશલ્ય વિકાસના આટલા મોટા કાર્યક્રમના યજમાન તરીકે લખનઉની પસંદગી કરવામાં આવી તે અંગે ખુશી વ્યક્ત કરી, અને નોંધ્યું કે ઉત્તર પ્રદેશના સંસદ સભ્ય તરીકે, આ તેમના માટે પણ ગર્વની વાત છે.
સ્નાતક થઈ રહેલા યુવાનોએ તેમના જીવનમાં એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્ન પાર કર્યું છે અને હવે તેઓ રાષ્ટ્ર નિર્માણની પ્રક્રિયામાં સીધા જોડાવા માટે તૈયાર છે તેવું અવલોકન કરતા, પ્રધાનમંત્રીએ ભાર મૂક્યો કે ITI માં તેમણે મેળવેલા કૌશલ્યો અને કારીગરી વિકસિત ભારત માટે મુખ્ય ચાલકબળ તરીકે કામ કરે છે. તેમણે ઉમેર્યું કે કોઈ પણ રાષ્ટ્ર તેના યુવાનોના કૌશલ્યો દ્વારા આ જ રીતે સક્ષમતાપૂર્વક પ્રગતિ કરે છે. કારીગરી પ્રત્યે ભારતના લાંબા સમયથી ચાલતા આદર પર પ્રકાશ પાડતા, તેમણે લખનઉની ચિકનકારી, બારીક મલમલ, બનારસ અને કાંજીવરમ સિલ્ક, કાશ્મીર પશ્મિના, સુતરાઉ કાપડ, કલમકારી, વિશ્વની શ્રેષ્ઠ તલવારો માટેનું સ્ટીલ, અને કાંસા તથા પંચધાતુની મૂર્તિઓને સેંકડો પરંપરાગત હસ્તકલાઓ તરીકે ટાંકી, જે એક સમયે સમાજના પાયાના સ્તંભો સમાન હતી. “લાંબા સમયથી, વિશ્વમાં ભારતની ઓળખ આવા જ કૌશલ્યો દ્વારા રહી છે,” એમ પ્રધાનમંત્રી મોદીએ અવલોકન કર્યું.
ભારતની અગાઉની સામાજિક વ્યવસ્થા કૌશલ્યોની આસપાસ રચાયેલી હતી તે સમજાવતા, પ્રધાનમંત્રીએ ગુજરાતની વસવાયા પરંપરાનું ઉદાહરણ શેર કર્યું, જે અંતર્ગત ગામના જીવનને ટકાવી રાખતા કુશળ કારીગરો જ્યારે પણ કોઈ નવું ગામ સ્થપાતું ત્યારે ત્યાં વસતા હતા. “આ એવા કુશળ લોકો હતા જેમના વિના ગ્રામીણ જીવનની કલ્પના કરવી પણ મુશ્કેલ હતી,” એમ શ્રી મોદીએ ટિપ્પણી કરી.
પ્રાચીન કાળથી ભારતના દરેક પ્રદેશમાં આવી વ્યવસ્થા અસ્તિત્વમાં હોવા છતાં, તેણે ધીમે ધીમે મહત્વ ગુમાવ્યું તે તરફ ધ્યાન દોરતા, પ્રધાનમંત્રીએ ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી તરીકે અધિકારીઓને સોંપેલી એક કવાયતને યાદ કરી જેમાં વ્યક્તિને જાગવાથી લઈને સૂવા સુધી અને જન્મથી લઈને મૃત્યુ સુધી જરૂરી દરેક કાર્ય અને સેવાની યાદી બનાવવા કહેવામાં આવ્યું હતું, જેનાથી સમાજને કાર્યરત રાખતા લગભગ એક હજાર આવશ્યક કૌશલ્યો સામે આવ્યા હતા. “મેં અધિકારીઓને આ જ બાબત પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા કહ્યું, અને ત્યારબાદ ત્યાં ગુજરાતમાં કૌશલ્ય વિકાસની એક આધુનિક ઇકોસિસ્ટમ બનાવવામાં આવી,” એમ પ્રધાનમંત્રી મોદીએ નોંધ્યું.
ભારતની કૌશલ્ય ઇકોસિસ્ટમના પતનનું કારણ વસાહતી શિક્ષણ પ્રણાલીને ગણાવતા, જેણે કૌશલ્ય-આધારિત સમાજને કાગળના કારકુનો પેદા કરવા સુધી સીમિત કરી દીધો જ્યારે બ્રિટિશોએ પોતાનો ઉદ્યોગ અને ઉત્પાદન આગળ ધપાવ્યું, પ્રધાનમંત્રીએ અવલોકન કર્યું કે આઝાદી પછી પણ કારકુની નોકરીઓને આદર મળવા લાગ્યો જ્યારે કુશળ કારીગરો લઘુતાગ્રંથિનો ભોગ બન્યા અને પોતાના વ્યવસાયોથી દૂર ભાગવા લાગ્યા. “ગુલામીની આ માનસિકતાને કારણે આપણા દેશે ભારે નુકસાન સહન કરવું પડ્યું છે,” એમ શ્રી મોદીએ દૃઢતાપૂર્વક કહ્યું.
શ્રમેવ જયતે ની ભાવનાથી પ્રેરિત સરકારની સતત પહેલો પર પ્રકાશ પાડતા, જેમાં કોલેજ અને યુનિવર્સિટીના ડિગ્રી ધારકોથી આગળ વધીને ITI કૌશલ્ય પ્રમાણપત્ર પ્રાપ્તકર્તાઓ સુધી દીક્ષાંત સમારોહની પરંપરાનો વિસ્તાર કરવા અને નવી રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિમાં કૌશલ્ય વિકાસ પર મજબૂત ભાર મૂકવાનો સમાવેશ થાય છે, પ્રધાનમંત્રીએ કારીગરીનું સન્માન કરવાના મહત્વને રેખાંકિત કર્યું. “21મી સદીનું ભારત કૌશલ્યને માન આપીને જ આગળ વધી શકે છે,” એમ પ્રધાનમંત્રી મોદીએ દૃઢતાપૂર્વક કહ્યું.
આધુનિક યુગમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ નોકરીઓ છીનવી લેશે તેવી વ્યાપક ચર્ચાઓ અને ચિંતાઓને સંબોધતા, પ્રધાનમંત્રીએ યાદ કર્યું કે કેવી રીતે કોવિડ મહામારી દરમિયાન, જ્યારે દરેક વ્યક્તિ લાચાર અનુભવતી હતી, ત્યારે કુશળ કામદારોએ મહત્વપૂર્ણ કામગીરી સંભાળી અને વ્યવસ્થા ચાલુ રાખી. “મારી આ વાત ખૂબ સારી રીતે સમજી લો: જેની પાસે કૌશલ્ય છે, તેનો રોજગાર કોઈ છીનવી શકે નહીં,” એમ શ્રી મોદીએ પુષ્ટિ આપી.
કળા શીખવી એ મશીનો ચલાવવાથી આગળ વધીને લોકોનું જીવન સરળ બનાવવા અને રાષ્ટ્રીય ક્ષમતા તથા ઉત્પાદન ક્ષમતાને મજબૂત કરવા સાથે જોડાયેલી છે તેના પર ભાર મૂકતા, પ્રધાનમંત્રીએ 2014 થી ITI પર અપ્રતિમ ધ્યાન આપવા પર પ્રકાશ પાડ્યો, અને નોંધ્યું કે માત્ર એક જ દાયકામાં લગભગ 5,000 નવી ITI બનાવવામાં આવી છે. “ITI માં અભ્યાસ કરતા લોકોની સંખ્યામાં પણ 5 લાખથી વધુનો વધારો થયો છે, અને તેમાં પણ છોકરીઓની સંખ્યા અઢી ગણાથી વધુ થઈ ગઈ છે,” એમ પ્રધાનમંત્રી મોદીએ નોંધ્યું.
અગાઉ જૂના વ્યવસાયો સાથે પાછળ રહી ગયેલી ITI માં તાલીમ, ગુણવત્તા, ફેકલ્ટી અને માળખાગત સુવિધાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા પર પ્રકાશ પાડતા, પ્રધાનમંત્રીએ નોંધ્યું કે હવે 30 થી વધુ નવા-યુગના વ્યવસાયો શરૂ કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં એરોનોટિકલ સ્ટ્રક્ચર, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આસિસ્ટન્ટ, સાયબર સિક્યુરિટી આસિસ્ટન્ટ, ડ્રોન ટેકનિશિયન, ગ્રીન હાઇડ્રોજન ટેકનિશિયન, ઇન્ડસ્ટ્રિયલ રોબોટિક્સ, ઇલેક્ટ્રિક વ્હીકલ્સ, એનિમેશન એન્ડ સ્પેશિયલ ઇફેક્ટ્સ અને સેમિકન્ડક્ટર ટેકનિશિયનનો સમાવેશ થાય છે, જે ભારતની ચાલી રહેલી વેપાર સમજૂતીઓ અને FTA ચર્ચાઓની સાથે ભારતીય અને વૈશ્વિક બંને જરૂરિયાતો માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા છે. “આ બધું તમારા માટે, યુવાનો માટે કરવામાં આવી રહ્યું છે; તમારા ભવિષ્ય માટે નવી તકો ઊભી કરવામાં આવી રહી છે,” એમ શ્રી મોદીએ પુષ્ટિ આપી.
ITI ના અભ્યાસક્રમ અને મશીનરીને આધુનિક બનાવવા, પ્રશિક્ષકોને નવી ટેકનોલોજીમાં તાલીમ આપવા અને તાલીમ તથા ઉદ્યોગ વચ્ચે સીધા જોડાણો બનાવવાના પ્રયાસોની વિગતો આપતા, પ્રધાનમંત્રીએ PM-SETU યોજના હેઠળ 60,000 કરોડ રૂપિયાના રોકાણ પર પ્રકાશ પાડ્યો. “આપણા યુવાનોને આનાથી અપાર લાભ થવાનો છે,” એમ શ્રી મોદીએ પુષ્ટિ આપી.
ભારતનો ઝડપી વિકાસ કુશળ કામદારો માટે વિશાળ રોજગારીની તકો ઊભી કરી રહ્યો છે તેમ નોંધતા, પ્રધાનમંત્રીએ છેલ્લા 12 થી 13 વર્ષમાં સરકારી સુવિધાઓ દ્વારા ગરીબીમાંથી બહાર નીકળેલા 50 કરોડ લોકો તરફ ધ્યાન દોર્યું, જેણે આત્મવિશ્વાસ જગાડ્યો. ગરીબો માટે 4 કરોડ મકાનો બનાવવા, પાણીની પાઈપલાઈનો નાખવા અને પ્રથમ વખત વીજળીની લાઈનો પહોંચાડવા જેવા મહા-અભિયાનોને ટાંકતા જ્યાં ઇલેક્ટ્રિશિયનો, સુથારો અને અન્ય કુશળ યુવાનોને કામ મળ્યું, તેમણે રોજગાર સર્જનના વ્યાપને રેખાંકિત કર્યો. “આ મહા-અભિયાનમાં, દેશમાં કુશળ કામદારો માટે લાખો-લાખો નવી તકો પણ ઊભી થઈ,” એમ શ્રી મોદીએ અવલોકન કર્યું.
ઉભરતા ક્ષેત્રોમાં વધતી કૌશલ્ય માંગ પર પ્રકાશ પાડતા, પ્રધાનમંત્રીએ થોડા મહિના પહેલા પશ્ચિમ એશિયા સંઘર્ષ દરમિયાન ગેસ પુરવઠામાં વિક્ષેપનો ઉલ્લેખ કર્યો, જ્યારે સરકારે દરરોજ ઓછામાં ઓછા એક લાખ PNG કનેક્શનનું લક્ષ્ય રાખ્યું હતું અને સમીક્ષા બેઠકોમાં વારંવાર પ્લમ્બર્સની અછતને કારણે લક્ષ્યોમાં વિલંબ થતો હોવાનું સામે આવ્યું હતું, સાથે જ સૌર ઊર્જા અને રમતગમતના સાધનોના ઉત્પાદન તથા ફિટનેસને આવરી લેતી ઝડપથી વિકસતી સ્પોર્ટ્સ ઇકોનોમીમાં કુશળ માનવબળની ભારે જરૂરિયાતો તરફ ધ્યાન દોર્યું. “જો તમે કુશળ છો, તો તમને રોજગાર મેળવવાની એટલી વધુ તકો મળે છે,” એમ શ્રી મોદીએ દૃઢતાપૂર્વક કહ્યું.
ભારત વિશ્વની સ્કિલ કેપિટલ બનવા તરફ આગળ વધી રહ્યું હોવાની જાહેરાત કરતા, પ્રધાનમંત્રીએ યુવાનો અને ઉત્તર પ્રદેશ માટે સારા સમાચાર શેર કર્યા કે ભારત 2027 માં ગ્રેટર નોઈડામાં વર્લ્ડસ્કિલ્સ એશિયા સ્પર્ધાનું આયોજન કરશે, જેમાં અનેક દેશોના યુવાનોનું સ્વાગત કરવામાં આવશે. “હું આ માટે પણ UP ને અગાઉથી શુભેચ્છાઓ પાઠવું છું,” એમ શ્રી મોદીએ ટિપ્પણી કરી.
રાષ્ટ્રીય વિકાસને વેગ આપવા બદલ ઉત્તર પ્રદેશની પ્રશંસા કરતા, પ્રધાનમંત્રીએ મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથ હેઠળની વર્તમાન સરકારને રાજ્યને એક્સપ્રેસવે રાજ્યમાં રૂપાંતરિત કરવાનો શ્રેય આપ્યો, જેમાં બહુવિધ આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ, મુખ્ય યુનિવર્સિટીઓ, ખીલતું પ્રવાસન, મોટા મોબાઈલ ઉત્પાદન પ્લાન્ટ્સ, આગામી ચિપ ફેક્ટરી અને બ્રહ્મોસનું ઉત્પાદન સામેલ છે, જેણે ઓપરેશન સિંદૂરમાં દુશ્મનને હચમચાવી દીધો હતો. “UP માં થઈ રહેલા આ તમામ વિકાસ કાર્યોને કારણે, તમારા યુવાનો માટે નવી તકો ઊભી થઈ રહી છે,” એમ શ્રી મોદીએ અવલોકન કર્યું.
તેમના સંસદીય મતવિસ્તાર બનારસમાં એક ફેક્ટરીના ઉદ્ઘાટન દરમિયાનની તાજેતરની વાતચીતને યાદ કરતા જ્યાં એક યુવતીએ તેમને કહ્યું કે તે હવે રાત્રે 11 વાગ્યે પણ આરામથી ઘરે પાછી ફરે છે, પ્રધાનમંત્રીએ સુરક્ષાનું વાતાવરણ બનાવવા બદલ યોગી આદિત્યનાથ હેઠળની વર્તમાન સરકારને શ્રેય આપ્યો, અને દૃઢતાપૂર્વક કહ્યું કે સુરક્ષાની ભાવના અને સમૃદ્ધિનો આત્મવિશ્વાસ વિકસિત ભારતનું નિર્માણ કરશે, તથા તમામ યુવાનોને હાર્દિક શુભેચ્છાઓ પાઠવી. “આ સમયે આખું આકાશ તમારી સામે છે; મોટા સપના જુઓ, તમારા કૌશલ્યો વિકસાવો અને તમારા સપના પૂરા કરવા માટે તમારી સંપૂર્ણ તાકાત લગાવો,” એમ શ્રી મોદીએ દૃઢતાપૂર્વક કહ્યું.
Celebrating the hard work and achievements of India’s skilled youth at the Kaushal Deekshant Samaroh in Lucknow. https://t.co/HJ8DAt1bpY
— Narendra Modi (@narendramodi) November 21, 2026
21वीं सदी का भारत कौशल को, स्किल को सम्मान देकर ही आगे बढ़ सकता है।
इसलिए, बीते वर्षों में हमारी सरकार ने श्रमेव जयते की भावना से एक के बाद एक कई कदम उठाए हैं: PM @narendramodi
— PMO India (@PMOIndia) November 21, 2026
जब आप कोई हुनर सीखते हैं, तो आप केवल मशीनों पर काम नहीं करते। आप लोगों की जिंदगी को आसान बनाते हैं। आप देश का सामर्थ्य बढ़ाते हैं: PM @narendramodi during Kaushal Deekshant Samaroh in Lucknow
— PMO India (@PMOIndia) November 21, 2026
आज भारत, विश्व की स्किल कैपिटल बनने की तरफ आगे बढ़ रहा है: PM @narendramodi at Kaushal Deekshant Samaroh in Lucknow
— PMO India (@PMOIndia) November 21, 2026
मैं देश के हर युवा से कहता हूं कि आपके सामने इस समय पूरा आसमान है…बड़े सपने देखिए, अपने कौशल का विकास करिए और अपने सपनों को पूरा करने के लिए पूरी ताकत लगा दीजिए: PM @narendramodi at Kaushal Deekshant Samaroh in Lucknow
— PMO India (@PMOIndia) November 21, 2026
SM/NP/JD