પીએમઇન્ડિયા

1. સામાન્ય (General)

આજે આપણે 80મો સ્વાતંત્ર્ય દિવસ ઉજવી રહ્યા છીએ. આજે દરેક ભારતીયના ધબકારા ‘વંદે માતરમ’ના નાદથી ગુંજી રહ્યા છે.

આજે, ‘હર ઘર તિરંગા હૈ, હર મન તિરંગા હૈ’. ઉત્સાહ અને ઉમંગ સાથે, રાષ્ટ્ર આજે નવા સંકલ્પો સાથે આગળ વધી રહ્યું છે.

આજે, રાષ્ટ્ર એ મહાન સપૂતો અને દીકરીઓને આદરપૂર્વક યાદ કરે છે જેમણે દેશની સ્વતંત્રતા માટે સર્વોચ્ચ બલિદાન આપ્યું હતું. તેમની તપસ્યા, ત્યાગ અને સમર્પણ દ્વારા, તેમણે પોતાનું સંપૂર્ણ જીવન સ્વતંત્રતાના એકમાત્ર લક્ષ્ય માટે સમર્પિત કરી દીધું.

હું પૂજનીય બાપુ સહિત તમામ સ્વતંત્રતા સેનાનીઓ અને બલિદાનની આ ઉદાત્ત પરંપરાને પ્રેરણા આપનારા મહાન ક્રાંતિકારીઓને આદરપૂર્વક નમન કરું છું.

સ્વતંત્રતા પછી પહેલીવાર, 15 ઓગસ્ટે લાલ કિલ્લા પરથી વંદે માતરમ ગુંજી રહ્યું છે. અને આજે, જ્યારે આપણે વંદે માતરમના 150 વર્ષની ઉજવણી કરી રહ્યા છીએ, ત્યારે આનાથી વધુ શુભ અવસર કયો હોઈ શકે?

તાજેતરના દિવસોમાં, દેશના કેટલાક ભાગોમાં ભારે પૂર અને ભૂસ્ખલન જોવા મળ્યા છે, જેનાથી ઘણા પરિવારો પ્રભાવિત થયા છે. અમે તેમના દુઃખ અને પીડાને ઊંડાણપૂર્વક સમજીએ છીએ અને તેમાં સહભાગી છીએ. હું પ્રભાવિત પરિવારોને ખાતરી આપું છું કે અમે, અને આખો દેશ, તેમની સાથે મજબૂત રીતે ઊભા છીએ.

કોઈપણ રાષ્ટ્ર ત્યારે જ મહાન બને છે અને તેની આકાંક્ષાઓ પ્રાપ્ત કરે છે જ્યારે તે પોતાના સપના, સંકલ્પ અને ક્ષમતાઓની શક્તિ પર આગળ વધે છે.

આપણી આકાંક્ષાઓ પણ ઊંચી હોવી જોઈએ. કારણ કે જ્યારે આપણા સપના ઊંચા હોય છે અને આપણો સંકલ્પ દ્રઢ હોય છે, ત્યારે આપણી ક્ષમતાઓની ઊંચાઈ પણ વધે છે, આપણા પ્રયાસોનો વ્યાપ પણ વિસ્તરે છે, અને તો જ આપણે આપણા સપનાને વાસ્તવિકતામાં બદલી શકીએ છીએ.

આજે ભારતે પણ એક ખૂબ મોટું સ્વપ્ન જોયું છે. તેણે નવી ઊંચાઈઓ પર પહોંચવાના લક્ષ્ય સાથે દ્રઢ સંકલ્પ સાથે આ સ્વપ્ન જોયું છે. અને તે સ્વપ્ન છે: જ્યારે દેશ સ્વતંત્રતાના 100 વર્ષ પૂર્ણ કરશે, ત્યારે આપણે 2047 સુધીમાં ‘વિકસિત ભારત’નું નિર્માણ કરીશું.

આપણે 140 કરોડ નાગરિકોની સખત મહેનત અને દ્રઢ નિશ્ચય દ્વારા આ લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરવાનું છે. અને જ્યારે વિશ્વનું સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું રાષ્ટ્ર વિકસિત રાષ્ટ્ર બનવાનો સંકલ્પ કરે છે, ત્યારે તે વિશ્વની નજરમાં આપણા સાહસનું પ્રતિબિંબ પણ બની જાય છે. વિશ્વ આપણી તરફ જોવાનો તેનો દ્રષ્ટિકોણ બદલવા મજબૂર થાય છે.

છેલ્લા 12 વર્ષોમાં, દેશના કરોડો નાગરિકો, પછી તે દલિત હોય, પીડિત હોય, વંચિત હોય, આદિવાસી હોય, ગામડાઓમાં કે શહેરોમાં રહેતા હોય, ગરીબ હોય કે મધ્યમ વર્ગ હોય, યુવાનો હોય કે વૃદ્ધો હોય, મહિલાઓ હોય કે પુરુષો હોય, ઉત્તર કે દક્ષિણ, પૂર્વ કે પશ્ચિમના લોકો હોય, દરેકે સંકલ્પ અને સમર્પણ સાથે રાષ્ટ્રને નવી ઊંચાઈઓ પર લઈ જવા માટે શક્ય તમામ પ્રયાસો કર્યા છે.

હું તેમના પ્રયાસોને આદરપૂર્વક સ્વીકારું છું અને સન્માનિત કરું છું. અને આ પ્રયાસોનું જ પરિણામ છે કે 25 કરોડ નાગરિકો ગરીબીને હરાવીને આટલા ટૂંકા ગાળામાં ગરીબીમાંથી બહાર આવ્યા છે.

આ નાગરિકોના પ્રયાસોનું જ પરિણામ છે કે આપણી ગણના એક સમયે નાજુક પાંચ (Fragile Five) માં થતી હતી. છતાં, માત્ર 12 વર્ષની અંદર, આપણે વિશ્વની મુખ્ય અર્થવ્યવસ્થાઓમાં સૌથી ઝડપથી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થા તરીકે ઉભરી આવ્યા છીએ.

છેલ્લા 12 વર્ષોમાં, સંરક્ષણ ઉત્પાદનમાં લગભગ ચાર ગણો વધારો થયો છે. ખાદી i અને ગ્રામોદ્યોગ ક્ષેત્રે ઉત્પાદનમાં લગભગ પાંચ ગણો વધારો થયો છે. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદનમાં લગભગ સાત ગણો વધારો થયો છે.

આધુનિક રેલવે કોચના ઉત્પાદનમાં 21 ગણો વધારો થયો છે. મોબાઈલ ફોન ઉત્પાદનમાં 35 ગણો વધારો થયો છે. અને એટલું જ નહીં, ડિજિટલ ટેકનોલોજી અને ઇનોવેશનની દુનિયામાં પણ આપણે આધુનિક યુગની માંગ સાથે તાલ મિલાવીને આપણી છાપ ઊભી કરી છે.

ઇન્ટરનેટ વપરાશકર્તાઓ અને ઇન્ટરનેટ ઉપભોક્તાઓની સંખ્યામાં લગભગ ચાર ગણો વધારો થયો છે. મંજૂર કરાયેલી પેટન્ટની સંખ્યામાં ચાર ગણો વધારો થયો છે.

ડિજિટલ વ્યવહારોમાં 100 ગણો વધારો થયો છે. આ સાથે જ, અમે સામાન્ય નાગરિકોની રોજિંદી સુવિધા અને જીવનની ગુણવત્તા સુધારવા તરફ પણ એટલી જ ગંભીરતાથી કામ કર્યું છે.

દર વર્ષે, અમે અગાઉની સરખામણીએ સરેરાશ 15 ગણી ઝડપી ગતિએ નળથી જળ જોડાણો પૂરા પાડ્યા છે.

દર વર્ષે, ગેસ જોડાણો સરેરાશ છ ગણી ઝડપી ગતિએ પૂરા પાડવામાં આવ્યા છે. દર વર્ષે, ગરીબો માટે શૌચાલયોનું નિર્માણ ચાર ગણી ઝડપી ગતિએ આગળ વધ્યું છે. અને દર વર્ષે, ગરીબોને મકાનો આપવાની ગતિમાં ત્રણ ગણો વધારો થયો છે.

દેશ વહીવટમાં પણ નોંધપાત્ર ફેરફારો લાવ્યો છે. હજારો કમ્પ્લાયન્સ દૂર કરવામાં આવ્યા છે. સેંકડો અપ્રસ્તુત કાયદાઓ રદ કરવામાં આવ્યા છે. આપણે અગાઉના દાયકાના કાયદાઓ સાથે 21મી સદીમાં આગળ વધી શકીએ નહીં.

અમે આધુનિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે મેટ્રો નેટવર્કનો વિસ્તાર કર્યો છે અને જાહેર પરિવહનને મજબૂત બનાવ્યું છે. જે ઝડપે આપણે કામ કર્યું છે, અને જે વ્યાપ પર આપણે કામ કર્યું છે, આ ગતિ, આ વિસ્તાર અને આ સિદ્ધિઓ એવી છે જે ભારતે છેલ્લા દાયકામાં સ્વતંત્રતા પછી પહેલીવાર જોઈ છે.

અને જ્યારે આપણી સામે આટલી બધી સિદ્ધિઓ છે, જ્યારે આટલી ઝડપી પ્રગતિ દ્રશ્યમાન છે, અને જ્યારે આપણા નાગરિકોની ક્ષમતાઓ દરેક પસાર થતી ક્ષણે મજબૂત થઈ રહી છે, ત્યારે 2047 સુધીમાં ‘વિકસિત ભારત’ માટેનો આપણો સંકલ્પ ક્યારેય અપૂર્ણ રહી શકે નહીં.

2. વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય (Ministry of Commerce and Industry)

આપણે પણ આપણી ક્ષમતાઓ વધારવી પડશે અને આપણા પોતાના હિતોનું રક્ષણ કરવું પડશે. એટલા માટે જ અમે ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ બનાવવા માટે ખૂબ જ દ્રઢ સંકલ્પ સાથે આગળ વધી રહ્યા છીએ. આજે દરેક ભારતીયનું દિલ અને દિમાગ મેક ઇન ઇન્ડિયા, સ્વદેશી, વોકલ ફોર લોકલ જેવી પહેલો સાથે જોડાઈ રહ્યું છે.

2014 થી, અમે વિશ્વના લગભગ 40 દેશો સાથે મુક્ત વેપાર કરારો (FTAs) કરી રહ્યા છીએ. જરા જુઓ કે કેવડી મોટી તક ઉદ્દભવી છે. આ વેપાર કરારો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ તકનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, અને તેથી, હું વિશેષરૂપે આપણા MSMEs ને કહેવા માંગુ છું: આપણે આ તકને હાથમાંથી જવા દેવી જોઈએ નહીં.

આપણે વિશ્વ સુધી પહોંચવું પડશે. દરેક ભારતીય ઉત્પાદને વૈશ્વિક બજારોમાં પોતાનું સ્થાન મેળવવું જ જોઈએ. પછી તે આપણા ટેક્સટાઇલ હોય, આપણું મશીનરી હોય કે આપણી દવાઓ હોય, આપણે દરેક તક ઝડપી લેવી પડશે. પરંતુ આપણે વૈશ્વિક ધોરણો અને માપદંડોને પૂર્ણ કરવા અને વટાવવા પણ પડશે. વિશ્વમાંથી આપણને જે મળે છે તેના કરતાં આપણે વિશ્વને કંઈક બહેતર આપવું પડશે.

અમે રિફોર્મ એક્સપ્રેસ પર સવાર થઈ ગયા છીએ, અને આગામી દિવસોમાં, આપણે આગળના સ્તરના સુધારાઓ તરફ આગળ વધી રહ્યા છીએ. તેથી, સરકાર, સમાજ, ઉદ્યોગ, ઉત્પાદકો, ખેડૂતો સહિત સૌએ પોતાની પરંપરાગત વ્યવસ્થાઓમાં સુધારો કરવો પડશે. આપણે આપણી વિચારસરણીમાં સુધારો કરવો પડશે અને આપણા લક્ષ્યોમાં પણ સુધારો કરવો પડશે.

જ્યારે હું આગામી દિવસોમાં ‘સપ્ત ધારા’ (શક્તિના સાત પ્રવાહો) ની વાત કરું છું, ત્યારે આમાંનો પ્રથમ ઉત્પાદન (manufacturing) ની શક્તિ છે.

આપણે મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટરને ઘણી મોટી ઊંચાઈઓ પર લઈ જવું પડશે. ઉત્પાદન વધારવાની સાથે, આપણે નાનામાં નાના ઘટકો અને મોટામાં મોટા ઉત્પાદનો બંનેનું ઉત્પાદન કરવું પડશે.

સંપૂર્ણ મૂલ્ય શ્રૃંખલા (value chain) આપણી હોવી જોઈએ. આપણે તે વિઝન સાથે આગળ વધવાની જરૂર છે. આપણને ઘટકોની જરૂર છે, અને આપણને સંપૂર્ણ ઉત્પાદનની જરૂર છે. આપણે સંપૂર્ણ ઉત્પાદન પણ બનાવવાની જરૂર છે. ડિઝાઇનથી લઈને મેન્યુફેક્ચરિંગ સુધી, ભારત વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનનું એક વિશ્વસનીય હબ બનવું જ જોઈએ.

આપણા કારખાનાઓ સ્પર્ધાત્મક હોવા જોઈએ. આપણા ઉત્પાદનો યુઝર-ફ્રેન્ડલી હોવા જોઈએ. આપણું પેકેજિંગ વિશ્વભરના લોકોને આકર્ષિત કરે તેવું હોવું જોઈએ. ઝીરો-ડિફેક્ટ, પ્રિસિઝન મેન્યુફેક્ચરિંગ આપણી ઓળખ બનવી જોઈએ.

હું દરેક ઉત્પાદક, દરેક સાહસિક અને દરેક MSME ને કહેવા માંગુ છું: વૈશ્વિક બજારમાં આપણી ઓળખ વિશ્વસનીયતા અને ગુણવત્તા પર બનેલી હોવી જોઈએ. ગુણવત્તા સાથે કોઈ સમજૂતી થઈ શકે નહીં. અને તેથી, આપણો મંત્ર હોવો જોઈએ: ગુણવત્તા, ગુણવત્તા, ગુણવત્તા. આ જ આપણા વૈશ્વિક બ્રાન્ડ મૂલ્યનો પાયો બનશે.

3. કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલય (Ministry of Agriculture and Farmers’ Welfare)

સરકાર મોટો બોજ ઉઠાવી રહી છે. વૈશ્વિક બજારમાં આપણને જે યૂરિયાની ગુણ ₹3,000 માં પડે છે તે આપણા ખેડૂતોને માત્ર ₹300 માં ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવી રહી છે.

એટલું જ નહીં, વૈશ્વિક બજારમાં DAP ની કિંમત હવે ₹5,000 સુધી પહોંચી ગઈ છે, પરંતુ અમે હજુ પણ ₹1,350 માં DAP આપી રહ્યા છીએ જેથી મારા દેશના ખેડૂતોને કોઈ મુશ્કેલીનો સામનો ન કરવો પડે.

આ ‘સપ્ત ધારા’ની શક્તિનો બીજો પ્રવાહ કૃષિ અને ખાદ્ય ઉત્પાદન છે. આપણે ફૂડ પ્રોસેસિંગની દિશામાં પણ આગળ વધવું પડશે. આપણા ખેડૂતો માટે હવે વૈશ્વિક બજારો ખુલી રહ્યા છે.

FTAs ને કારણે, આપણે ખૂબ મોટા બજાર સુધી પહોંચ મેળવી રહ્યા છીએ. આપણે તે બજારો સુધી પહોંચવું પડશે; આપણે ત્યાં આપણી હાજરી સ્થાપિત કરવી પડશે. આપણે ખેતરથી લઈને નિકાસ બજાર સુધી આગળ વધવું પડશે.

આપણા ખેડૂતોએ રસાયણમુક્ત ખેતી પર વધુ ભાર મૂકવો જોઈએ, કારણ કે આવા ઉત્પાદનોની માંગ વિશ્વભરમાં વધવાની છે. જ્યારે આપણા કૃષિ ઉત્પાદનો દરેક બાબતમાં વૈશ્વિક માપદંડોને પૂર્ણ કરશે અને પૂરા કરશે, ત્યારે આપણે સરળતાથી વૈશ્વિક બજારો સુધી પહોંચી શકીશું.

4. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેકનોલોજી મંત્રાલય (Ministry of Electronics and Information Technology)

મોબાઈલ ફોન ઉત્પાદનમાં 35 ગણો વધારો થયો છે. અને એટલું જ નહીં, ડિજિટલ ટેકનોલોજી અને ઇનોવેશનની દુનિયામાં પણ આપણે આધુનિક યુગની માંગ સાથે તાલ મિલાવીને આપણી છાપ ઊભી કરી છે.

ઇન્ટરનેટ વપરાશકર્તાઓ અને ઇન્ટરનેટ ઉપભોક્તાઓની સંખ્યામાં લગભગ ચાર ગણો વધારો થયો છે. મંજૂર કરાયેલી પેટન્ટની સંખ્યામાં ચાર ગણો વધારો થયો છે.

ડિજિટલ વ્યવહારોમાં 100 ગણો વધારો થયો છે. આ સાથે જ, અમે સામાન્ય નાગરિકોની સુવિધા અને જીવનની ગુણવત્તા સુધારવા માટે એટલી જ ગંભીરતાથી કામ કર્યું છે.

આજના ડિજિટલ વિશ્વમાં અને ટેકનોલોજીના આજના યુગમાં, આપણે ચિપનું મહત્વ સમજીએ છીએ. પછી તે ઇલેક્ટ્રોનિક ઉત્પાદન હોય, તબીબી સાધનો હોય કે આપણી પરિવહન પ્રણાલી હોય, ચિપ્સ દરેક જગ્યાએ અનિવાર્ય છે.

આપણે એવા તબક્કે પહોંચી ગયા છીએ જ્યાં ચિપ્સ વગર આખું વિશ્વ અટકી શકે છે. એટલા માટે, ભારતે આત્મનિર્ભર બનવાની દિશામાં સેમિકન્ડક્ટર મેન્યુફેક્ચરિંગ તરફ મોટા પગલાં લીધા છે. ત્રણ સેમિકન્ડક્ટર પ્લાન્ટ્સ અગાઉથી જ શરૂ કરી દેવામાં આવ્યા છે.

હું દેશના લોકોને કહેવા માંગુ છું કે આગામી સાતથી આઠ વર્ષમાં, અન્ય પાંચથી આઠ સેમિકન્ડક્ટર પ્લાન્ટ્સ ખૂબ જ ઝડપથી સ્થાપિત થવાની અપેક્ષા છે. ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ તરફની આ યાત્રા આપણને ‘વિકસિત ભારત’ બનવા તરફનો હાઇવે પૂરો પાડે છે.

મારી ‘સપ્ત ધારા’ની શક્તિનો ત્રીજો પ્રવાહ ટેકનોલોજી અને ઇનોવેશન છે. આજે AI, ક્વોન્ટમ ટેકનોલોજી, સ્પેસ, રોબોટિક્સ અને ડેટા સેન્ટર્સનો યુગ છે. આપણી સામે એક સંપૂર્ણ નવું ક્ષેત્ર ખુલ્યું છે.

ઉભરતી ટેકનોલોજીઓ પણ આપણને દરેક ક્ષણે પડકાર આપી રહી છે. તેથી, આપણે ભારતને માત્ર વિશ્વ માટે એક બજાર બનાવવું જોઈએ નહીં; આપણે ભારતને ઇનોવેશનનું હબ બનાવવું જ જોઈએ.

અમે UPI અને ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર દ્વારા આપણી ક્ષમતાઓ દર્શાવી છે અને આપણી શાખ સ્થાપિત કરી છે. હવે, ભારતે તેની ડિજિટલ પબ્લિક ટેકનોલોજીને વિશ્વના દરેક ખૂણે લઈ જવી જોઈએ. ભારતે નેક્સ્ટ જનરેશન સંચાર ટેકનોલોજીમાં નેતૃત્વ લેવું જ જોઈએ.

આપણું લક્ષ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનું હોવું જોઈએ કે મેડ-ઇન-ઇન્ડિયા 6G વિશ્વના દરેક ખૂણે પહોંચે. આપણે આ દિશામાં આપણા પ્રયાસોને ઝડપી બનાવવાની જરૂર છે, અને આપણી પ્રતિબદ્ધતા તથા પ્રયાસો ઓછા થવા જોઈએ નહીં.

5. ખાણ મંત્રાલય (Ministry of Mines)

દેશ માટે ક્રિટિકલ મિનરલ્સ (મહત્વપૂર્ણ ખનિજો) સુરક્ષિત કરવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે અમે નેશનલ ક્રિટિકલ મિનરલ્સ મિશન લોન્ચ કર્યું છે. અમે બજેટમાં ક્રિટિકલ મિનરલ્સ કોરિડોરની પણ જાહેરાત કરી છે.

અમે અનેક દેશો સાથે કરારો કરી રહ્યા છીએ, અને વિશ્વના ઘણા દેશો હવે ક્રિટિકલ મિનરલ્સના મામલે ભારત પર વિશ્વાસ મૂકવાનું શરૂ કરી રહ્યા છે.

6. ઊર્જા મંત્રાલય / નવી અને અક્ષય ઊર્જા મંત્રાલય (Ministry of Power / Ministry of New and Renewable Energy)

ઊર્જા વગર નવું વિશ્વ ચલાવવું વધુને વધુ મુશ્કેલ બની રહ્યું છે. પછી તે ચિપ્સ હોય, AI હોય કે ડેટા સેન્ટર્સ હોય, આપણને પુષ્કળ પ્રમાણમાં વીજળીની જરૂર પડશે.

ઊર્જા સુરક્ષા એ આપણા સમયની જરૂરિયાત છે, અને એટલા માટે જ અમે આ દિશામાં અગાઉથી જ એક પછી એક મજબૂત પગલાં લીધાં છે.

ઊર્જા સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાનું એક મુખ્ય માધ્યમ અણુ ઊર્જા (nuclear energy) છે. સંસદમાં શાંતિ (SHANTI) એક્ટ પસાર કરીને, અમે નવા લક્ષ્ય તરફનો માર્ગ મોકળો કર્યો છે. 2047 સુધીમાં, અમે 100 GW ની અણુ ઊર્જા ક્ષમતાના લક્ષ્યાંક તરફ કામ કરી રહ્યા છીએ.

2014 પહેલા, પાઇપ્ડ ગેસ માંડ 20-22 લાખ ઘરો સુધી પહોંચી રહ્યો હતો. આજે, અમે લગભગ 1.75 કરોડ ઘરોને પાઇપ્ડ ગેસ પૂરો પાડી રહ્યા છીએ.

બાર વર્ષ પહેલાં દેશની સોલર એનર્જી ક્ષમતા માત્ર 2 GW હતી—માત્ર 2 GW. આજે, આપણે 160 GW ની ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરી લીધી છે.

અમે પીએમ સૂર્ય ઘર મફત વીજળી યોજના લોન્ચ કરી છે, અને આજે મને કહેતા આનંદ થાય છે કે, આટલા ટૂંકા ગાળામાં, અમે 50 લાખથી વધુ ઘરો દ્વારા સોલર એનર્જી અપનાવવાનો માઇલસ્ટોન પાર કરી લીધો છે. આ કાર્યક્રમ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યો છે, અને પરિણામે, હજારો ઘરોના વીજ બિલ અસરકારક રીતે શૂન્ય થઈ ગયા છે.

હજારો ઘરો પોતાની જરૂરિયાતો પૂરી કર્યા પછી પોતાની પાસે પેદા થતી વધારાની વીજળી વેચીને આવક પણ મેળવી રહ્યા છે. સરકાર આ પહેલ માટે દરેક પરિવારને ₹80,000 ની સહાય પૂરી પાડી રહી છે, અને આ સમર્થન સાથે, આપણે આ રૂપાંતરણ પૂર્ણ કરવા તરફ આગળ વધી રહ્યા છીએ.

આપણી સપ્ત ધારામાં શક્તિનો છઠ્ઠો પ્રવાહ ગ્રીન ઇકોનોમી અને બ્લુ ઇકોનોમી છે, જે ગ્રીન નોકરીઓ પણ ઊભી કરશે.

આપણે ગ્રીન હાઇડ્રોજન, અક્ષય ઊર્જા, ઊર્જા સંગ્રહ, ગ્રીન મોબિલિટી અને ગ્રીન મેન્યુફેક્ચરિંગમાં વૈશ્વિક સ્તરનું નેતૃત્વ પ્રાપ્ત કરવું પડશે. આપણે આ તમામ ક્ષેત્રોમાં પોતાને વૈશ્વિક નેતા તરીકે સ્થાપિત કરવા પડશે.

7. અણુ ઊર્જા વિભાગ (Department of Atomic Energy)

ઊર્જા સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાનું એક મુખ્ય માધ્યમ અણુ ઊર્જા છે. સંસદમાં શાંતિ (SHANTI) એક્ટ પસાર કરીને, અમે નવા લક્ષ્ય તરફનો માર્ગ મોકળો કર્યો છે. 2047 સુધીમાં, અમે 100 GW ની અણુ ઊર્જા ક્ષમતાના લક્ષ્યાંક તરફ કામ કરી રહ્યા છીએ.

આ દાયકા દરમિયાન જ, અમે પાંચ નવા ન્યુક્લિયર રિએક્ટર્સ કાર્યાન્વિત કરવાના લક્ષ્ય તરફ કામ કરી રહ્યા છીએ. આ વર્ષે, ભારતે ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર ટેકનોલોજીમાં મહારત મેળવીને એક મહત્વપૂર્ણ માઇલસ્ટોન પાર કર્યો છે. પરિણામે, આપણે અણુ બળતણમાં આત્મનિર્ભર બનવા તરફ એક મોટું પગલું ભર્યું છે.

8. પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ મંત્રાલય (Ministry of Petroleum and Natural Gas)

2014 પહેલાં, એટલે કે 12 વર્ષ પહેલાં, દેશના માત્ર 70 શહેરોમાં પાઇપ્ડ ગેસ ડિસ્ટ્રિબ્યુશન ઉપલબ્ધ હતું. આ 12 વર્ષોમાં અમે તે નેટવર્કને 70 શહેરોથી વધારીને 700 શહેરો સુધી વિસ્તાર્યું છે. આને કહેવાય ઝડપ. આને કહેવાય વિસ્તાર. દર વર્ષે, ગેસ જોડાણો સરેરાશ છ ગણી ઝડપી ગતિએ પૂરા પાડવામાં આવ્યા છે.

2014 પહેલાં, પાઇપ્ડ ગેસ માંડ 20-22 લાખ ઘરો સુધી પહોંચ્યો હતો. આજે, અમે 1.75 કરોડ ઘરોને પાઇપ્ડ ગેસ પૂરો પાડી રહ્યા છીએ. બાર વર્ષ પહેલાં દેશની સોલર એનર્જી ક્ષમતા માત્ર 2 GW હતી—માત્ર 2 GW. આજે, આપણે 160 GW ની ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરી લીધી છે.

9. રેલવે મંત્રાલય (Ministry of Railways)

આધુનિક રેલવે કોચના ઉત્પાદનમાં 21 ગણો વધારો થયો છે. આપણા રેલવે નેટવર્કનું ઇલેક્ટ્રિફિકેશન 1925 માં શરૂ થયું હતું. છતાં, પછીના 90 વર્ષોમાં—1925 થી 2015 સુધી—રેલવે નેટવર્કના માત્ર 30% ભાગનું જ ઇલેક્ટ્રિફિકેશન થયું હતું.

અમે માત્ર એક દાયકામાં બાકીનું કામ પૂર્ણ કર્યું છે, અને લગભગ પૂર્ણ ઇલેક્ટ્રિફિકેશન પ્રાપ્ત કર્યું છે. 90 વર્ષમાં 30%, 10 વર્ષમાં 70% અને આને કહેવાય પ્રગતિ.

પરિણામે, અમે ડીઝલ પરની આપણી નિર્ભરતા ઘટાડી છે, જે અમારે વિદેશથી આયાત કરવું પડતું હતું. આપણી ટ્રેનો વધુને વધુ વીજળી પર ચાલી રહી છે, જેનાથી પર્યાવરણને નોંધપાત્ર લાભ મળી રહ્યો છે.

દેશમાં પ્રથમ હાઇડ્રોજનથી ચાલતી ટ્રેન પણ શરૂ કરવામાં આવી છે. મને આનંદ છે કે તે સૌથી લાંબી અને સૌથી શક્તિશાળી હાઇડ્રોજનથી ચાલતી ટ્રેન છે, અને ભારતે વૈશ્વિક સ્તરે હાઇડ્રોજન ટ્રેનોના ક્ષેત્રમાં પણ પોતાનું નેતૃત્વ સ્થાપિત કર્યું છે.

10. ગૃહ મંત્રાલય (Ministry of Home Affairs)

નક્સલવાદ અને માઓવાદે લાખો યુવાનોનું ભવિષ્ય બગાડ્યું છે. ચાર દાયકા સુધી, નક્સલવાદે દેશના મોટા ભાગો અને તેની વસ્તીના વિશાળ વર્ગને પોતાની ગિરફ્તમાં રાખ્યો હતો, તેમને બંદૂકની ધમકી હેઠળ રાખ્યા હતા. તેણે બંધારણના ટુકડા કરી નાખ્યા, અને દેશના સામાન્ય નાગરિકોનું રક્ષણ કરવાના પ્રયાસમાં આપણા 3,500 થી વધુ પોલીસ અને સુરક્ષા કર્મચારીઓએ સર્વોચ્ચ બલિદાન આપ્યું.

આજે, મને આનંદ છે કે નક્સલવાદી-માઓવાદી હિંસા કદાચ હવે તેના અંતિમ શ્વાસ લેવા માટે પણ સક્ષમ નથી. જે સ્થળોએ એક સમયે નક્સલવાદીઓ ગોળીઓ ચલાવતા હતા, જ્યાંની માટી એક સમયે લોહીથી ખરડાયેલી હતી, આજે તે જ નક્સલ પ્રભાવિત વિસ્તારોમાં વિકાસ, વિશ્વાસ અને પ્રયાસનો તિરંગો ઊંચો લહેરાઈ રહ્યો છે કારણ કે આ વિસ્તારો નક્સલમુક્ત બની રહ્યા છે.

સશસ્ત્ર નક્સલવાદીઓ હારી ગયા છે, પરંતુ નક્સલી માનસિકતા હજુ પણ છે. આ દળો તકો શોધી રહ્યા છે. તેઓ હિંસા અને અરાજકતાના માર્ગો શોધી રહ્યા છે, અને સમાજને ખોટા રસ્તે ધકેલવા માટે વિવિધ યુક્તિઓ અજમાવી રહ્યા છે.

આપણે આ નક્સલી માનસિકતાને ઓળખવી પડશે. આપણે આવા તત્વોને અલગ કરવા પડશે અને દેશની યુવા પેઢીને વિકસિત રાષ્ટ્ર નિર્માણના મુખ્ય પ્રવાહના માર્ગ સાથે જોડવી પડશે.

સુરક્ષિત ભારતનું નિર્માણ એ આપણા સૌની જવાબદારી છે. પડકાર આપણી સરહદોની અંદરથી આવે કે સરહદ પારથી, ભારત દરેક સ્થિતિ માટે તૈયાર છે. આજે યુદ્ધનું સ્વરૂપ બદલાઈ રહ્યું છે. યુદ્ધ માત્ર યુદ્ધના મેદાનમાં કે સરહદ પર જ થશે તેની હવે કોઈ ગેરંટી નથી.

આજે, હું લાલ કિલ્લા પરથી જાહેરાત કરી રહ્યો છું કે આગામી દિવસોમાં, આપણે એક જીવંત સિવિલ ડિફેન્સ નેટવર્ક બનાવીશું. આપણે આપણા નાગરિકો અને સિવિલ ડિફેન્સ કર્મચારીઓને આધુનિક સિસ્ટમો અને ટેકનોલોજીથી સજ્જ કરીશું અને તેમને તૈયારીની આધુનિક પદ્ધતિઓથી પરિચિત કરાવીશું.
11. સંરક્ષણ મંત્રાલય (Ministry of Defence)

સપ્ત ધારાની આપણી શક્તિનો પાંચમો પ્રવાહ સંરક્ષણ શક્તિ છે. સંરક્ષણ શક્તિનું મહત્વ દરેક દ્રષ્ટિએ અસ્વીકાર્ય છે. ભારતે હવે સમજ્યું છે, અને વિશ્વએ પણ સ્વીકાર્યું છે કે સંરક્ષણ ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભર બનવા સિવાય કોઈ વિકલ્પ નથી.

આપણે આપણી જાતને આગામી પેઢીની સંરક્ષણ ટેકનોલોજી વિકસાવવા અને વૈશ્વિક સંરક્ષણ પુરવઠાકાર બનવા તરફ આગળ વધવાનું લક્ષ્ય રાખવું જોઈએ. આપણે ડ્રોન અને કાઉન્ટર-ડ્રોન સિસ્ટમ્સ વિકસાવવી જોઈએ, અને આપણે હાઇપરસોનિક સંરક્ષણ ટેકનોલોજીમાં નેતૃત્વ લેવું જોઈએ.

સાયબર સુરક્ષા પણ આજે દરેક ઘર માટે એક પડકાર બની રહી છે. આ પણ સંરક્ષણનું એક એવું ક્ષેત્ર છે જેમાં આપણે આપણા યુવાનોની ક્ષમતાઓનો ઉપયોગ કરી શકીએ છીએ અને તેમની પ્રતિભાનો ઉપયોગ દેશ અને વિશ્વ બંનેના લાભ માટે કરી શકીએ છીએ.

અમે તાજેતરના વર્ષોમાં મિશન સુદર્શન ચક્રની જાહેરાત કરી હતી, અને તેના પર કામ ખૂબ જ ઝડપી ગતિએ આગળ વધી રહ્યું છે. આજે આપણી સંરક્ષણ નિકાસમાં લગભગ 50 ગણો વધારો થયો છે, અને આપણા શસ્ત્રો તથા સંરક્ષણ સાધનો વિશ્વના લગભગ 100 દેશો સુધી પહોંચી રહ્યા છે.

12. માર્ગ પરિવહન અને રાજમાર્ગ મંત્રાલય (Ministry of Road Transport and Highways)

સપ્ત ધારા (સાત પ્રવાહો) ની ચોથી શક્તિ ગતિ શક્તિ છે. ગતિ શક્તિ હેઠળ, આપણે દેશની અંદર સીમલેસ અને ઝડપી કનેક્ટિવિટી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ.

આપણે હાઇ-સ્પીડ રેલ દ્વારા આપણા શહેરોને જોડવા પડશે. આપણને આધુનિક હાઇવે, આંતરદેશીય જળમાર્ગો, એરપોર્ટ અને મલ્ટિમોડલ લોજિસ્ટિક્સ સિસ્ટમની જરૂર છે.

13. બંદરો, જહાજ અને જળમાર્ગ મંત્રાલય (Ministry of Ports, Shipping and Waterways)

આપણે આપણા પોર્ટ્સને માત્ર માલ લોડિંગ અને અનલોડિંગ કરવાના સ્થળો તરીકે અથવા ફક્ત જ્યાં વિશ્વભરના જહાજો આવે છે અને લંગર નાખે છે તેવા સ્થળો તરીકે જોવું જોઈએ નહીં. આપણે આપણા પોર્ટ્સને પોર્ટ-લેડ ડેવલપમેન્ટ અને ગ્રોથની દિશામાં આગળ લઈ જવા જોઈએ.

બ્લુ ઇકોનોમીમાં ભારત પાસે ભવ્ય તક છે. આપણી પાસે ખૂબ લાંબો દરિયાકિનારો છે, અને બ્લુ ઇકોનોમીમાં અપાર તકો છે.

મત્સ્યઉદ્યોગ, દરિયાકાંઠાનો પ્રવાસન, ઓશન ટેકનોલોજી અને બીજા ઘણા ક્ષેત્રો છે જેમાં આપણે આગળ વધી શકીએ છીએ.

14. મત્સ્યઉદ્યોગ, પશુપાલન અને ડેરી મંત્રાલય (Ministry of Fisheries, Animal Husbandry and Dairying)

કેરળમથી લઈને ગુજરાત સુધી અને તમિલનાડુથી લઈને બંગાળ સુધી, આપણા દરિયાકિનારે, આપણા માછીમારોએ આ FTA ના પરિણામે આપણા ઝીંગા (shrimp) ની નિકાસની ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર વધારો જોયો છે. આપણા સીફૂડ માટે વિશ્વભરના બજારો સુધી પહોંચવાની ક્ષમતા પણ વધી છે.

બ્લુ ઇકોનોમીમાં ભારત પાસે ભવ્ય તક છે. આપણી પાસે ખૂબ લાંબો દરિયાકિનારો છે, અને બ્લુ ઇકોનોમીમાં અપાર તકો છે. મત્સ્યઉદ્યોગ, દરિયાકાંઠાનો પ્રવાસન, ઓશન ટેકનોલોજી અને બીજા ઘણા ક્ષેત્રો છે જેમાં આપણે આગળ વધી શકીએ છીએ.

15. પ્રવાસન મંત્રાલય (Ministry of Tourism)

ભારત પાસે વિપુલ પ્રમાણમાં વન્યજીવન સંસાધનો છે. આપણી પાસે 100 થી વધુ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો (national parks) છે. ક્ષમતા અપાર છે, પરંતુ વિદેશી પ્રવાસીઓને આકર્ષવાના મામલે આપણે પાછળ રહ્યા છીએ. આપણી પાસે ભારત તરફ વિશ્વભરના પ્રવાસીઓને આકર્ષવા માટે આપણી સોફ્ટ પાવરનો ઉપયોગ કરવાની તક છે. આપણે વિશ્વ સમક્ષ આપણી ક્ષમતા દર્શાવવી જોઈએ.

આજે રમતગમત પણ ભારત તરફ આકર્ષણનો એક મોટો સ્ત્રોત છે. વિશ્વના રમતગમતના કાર્યક્રમો ભારતમાં કેમ ન યોજાવા જોઈએ? કોન્સર્ટ ઇકોનોમી ઝડપથી વધી રહી છે અને દેશના યુવાનો માટે એક મોટું આકર્ષણ છે.

વિશ્વનો દરેક કલાકાર કોઈને કોઈ સમયે ભારતમાં પરફોર્મ કરવા ઈચ્છે છે. આ એક અદ્ભુત તક છે, અને આપણે તેને ગતિ આપવા માટે જરૂરી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સિસ્ટમ્સ બનાવવી જ જોઈએ.
16. સંસ્કૃતિ મંત્રાલય / ટેક્સટાઇલ મંત્રાલય (Ministry of Culture / Ministry of Textiles)

આપણા સાતમો પ્રવાહ ભારતની સોફ્ટ પાવર છે. આ ભારતની સોફ્ટ પાવરની શક્તિ છે. આજે યોગે સમગ્ર વિશ્વને ભારત સાથે જોડ્યું છે. યોગ ઝડપથી વિશ્વ માટે ઊર્જાનો સ્ત્રોત બની રહ્યો છે.

ભારત પાસે આસ્થાના કેન્દ્રો, આયુર્વેદ અને હોલિસ્ટિક હેલ્થકેર સિસ્ટમ છે. ‘હીલ ઇન ઇન્ડિયા’ (Heal in India) ચળવળ સાથે, આપણે ભારતની ક્ષમતાઓને વિશ્વ સુધી લઈ જઈ શકીએ છીએ.

પછી તે હસ્તકળા હોય, સંસ્કૃતિ હોય, આપણી ફિલ્મો હોય, આપણું સર્જનાત્મક વિશ્વ હોય, VFX હોય, એનિમેશન હોય, ગેમિંગ હોય કે ડિજિટલ કન્ટેન્ટ હોય, ભારત સર્જનાત્મક વિશ્વમાં પોતાનું સ્થાન દર્શાવી શકે છે.

આજે ભારતે WAVES સમિટને ભારે શક્તિ આપી છે. ધીમે ધીમે, વિશ્વ ભારતની વર્લ્ડ ઓડિયો વિઝ્યુઅલ એન્ડ એન્ટેનટેઇનમેન્ટ સમિટની રાહ જોઈ રહ્યું છે, જે વૈશ્વિક પ્રેક્ષકો સમક્ષ ભારતની સોફ્ટ પાવર અને સર્જનાત્મક વિશ્વનો પરિચય કરાવશે.

17. નાણા મંત્રાલય / નાણાકીય સેવાઓ વિભાગ (Ministry of Finance / Department of Financial Services)

આ આપણા સાથી નાગરિકોના પ્રયાસોનું જ પરિણામ છે કે, એક સમયે નાજુક પાંચમાં ગણાતા આપણે 12 વર્ષની અંદર એક મુખ્ય અર્થવ્યવસ્થા અને સૌથી ઝડપથી વિકસતી મુખ્ય અર્થવ્યવસ્થા બની ગયા છીએ.

રાષ્ટ્ર માત્ર સરકારથી બનતું નથી; દરેક નાગરિક રાષ્ટ્રનો એક ભાગ છે. આપણે આગામી દાયકામાં ફોર્ચ્યુન 500 માં 50 ભારતીય કંપનીઓ રાખવાની આકાંક્ષા કેમ ન રાખી શકીએ? આ આપણું લક્ષ્ય કેમ ન હોવું જોઈએ?

અમે UPI અને ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર દ્વારા આપણી ક્ષમતાઓ દર્શાવી છે અને આપણી શાખ સ્થાપિત કરી છે. ડિજિટલ વ્યવહારોમાં 100 ગણો વધારો થયો છે. હવે, ભારતે તેની ડિજિટલ પબ્લિક ટેકનોલોજીને વિશ્વના દરેક ખૂણે લઈ જવી જોઈએ. ભારતે નેક્સ્ટ જનરેશન સંચાર ટેકનોલોજીમાં નેતૃત્વ લેવું જ જોઈએ.

આજે બેન્કિંગ ક્ષેત્ર ખીલી રહ્યું છે. વિશ્વની ટોચની બેંકોમાં ભારતીય બેંકનો ઝંડો કેમ ન લહેરાવો જોઈએ? એક ભારતીય બેંક પણ વિશ્વની ટોચની પાંચ બેંકોમાં હોવી જોઈએ.

લગભગ 3.25 કરોડ પરિવારોને સ્વામિત્વ (SVAMITVA) યોજનાથી લાભ થયો છે, અને પરિણામે, આશરે ₹140 લાખ કરોડની સંપત્તિ અનલૉક થઈ છે. આનાથી લોકોને બેંકોમાંથી લોન મેળવવા અને પોતાના વ્યવસાય શરૂ કરવા માટે સક્ષમ બનાવી શકાય છે.

18. આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય (Ministry of Health and Family Welfare)

ભારત પાસે આસ્થાના કેન્દ્રો, આયુર્વેદ અને હોલિસ્ટિક હેલ્થકેર સિસ્ટમ છે. હીલ ઇન ઇન્ડિયા ચળવળ સાથે, આપણે ભારતની ક્ષમતાઓને વિશ્વ સુધી લઈ જઈ શકીએ છીએ.

અમે ફાર્માસ્યુટિકલ ક્ષેત્રે ઘણું કામ કર્યું છે. જો કે, સમયની જરૂરિયાત એ છે કે વિશ્વની પાંચ સૌથી મોટી ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓમાં એક કે બે ભારતીય ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ હોવી જોઈએ.

છેલ્લા પાંચથી સાત દાયકામાં માત્ર 25 કરોડ લોકોને સામાજિક સુરક્ષા આપવામાં આવી હતી, જ્યારે માત્ર એક દાયકામાં અમે 100 કરોડ નાગરિકોને સામાજિક સુરક્ષા કવર પૂરું પાડ્યું છે.

આયુષ્માન ભારત યોજના હેઠળ, 70 વર્ષ અને તેથી વધુ વયના વરિષ્ઠ નાગરિકોને પણ ₹5 લાખ સુધીની મફત તબીબી સારવાર અને દવાઓ પૂરી પાડવામાં આવી રહી છે.

19. શિક્ષણ મંત્રાલય (Ministry of Education)

અમે સ્પેસ સેક્ટરને ખુલ્લું મૂક્યું છે. અમે નેશનલ ડ્રોન પોલિસી બનાવી છે. અમે ખેલો ઇન્ડિયા પોલિસી રજૂ કરી છે. 35 વર્ષથી કોઈ નવી શિક્ષણ નીતિ નહોતી; અમે એક નવી રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ લાવ્યા છીએ, અને મધ્યમ વર્ગના પરિવારોને તેનાથી લાભ થયો છે.

2004 અને 2014 વચ્ચે, આપણા દેશમાં 350 થી ઓછી યુનિવર્સિટીઓ હતી. આજે, 10-12 વર્ષની અંદર, લગભગ 650 નવી યુનિવર્સિટીઓ ઉમેરાઈ છે. આપણે 1,000 યુનિવર્સિટીઓના આંકડા તરફ વધી રહ્યા છીએ.

2014 પહેલાં, માત્ર 400 ની આસપાસ મેડિકલ સીટો હતી; આજે, લગભગ 850 મેડિકલ સીટો છે. એટલું જ નહીં, વિદેશી યુનિવર્સિટીઓ પણ હવે ભારતમાં આવી રહી છે. આપણા યુવાનો ભારતમાં અભ્યાસ કરતી વખતે વિદેશી યુનિવર્સિટીઓમાંથી ડિગ્રી મેળવી શકે તે માટેની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.

અમે એ સુનિશ્ચિત કરવા માટે કામ કરી રહ્યા છીએ કે આપણા દેશના યુવા મનને બાળપણથી જ ટેકનોલોજીમાં રસ પડે. એટલા માટે અમે યુવાન બાળકો માટે 10,000 થી વધુ અટલ ટિંકરિંગ લેબ્સ મૂકી છે, જેથી તેઓ ઇનોવેશન અને ટેકનોલોજીમાં રસ વિકસાવી શકે.

અમે આપણા યુવાનો માટે વિવિધ પરીક્ષાઓ માટે મફત ઓનલાઇન કોચિંગ આપવાનો નિર્ણય લીધો છે. આપણી પાસે ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ઉત્કૃષ્ટ પ્રતિભા તથા શિક્ષકો છે. આ સંસાધનોને એકસાથે લાવીને, અમે દેશના યુવાનોને મફત કોચિંગ પૂરું પાડવા માટે એક સંપૂર્ણ નેટવર્ક સ્થાપિત કરવા જઈ રહ્યા છીએ.

20. યુવા બાબતો અને રમતગમત મંત્રાલય (Ministry of Youth Affairs and Sports)

‘વિકસિત ભારત’ તરફની યાત્રામાં યુવાનોએ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવવાની છે. એટલું જ નહીં, મારા દેશના યુવાનો પણ વિકસિત ભારતના સૌથી મોટા લાભાર્થી બનશે.

તેથી, આપણે આપણા યુવાનોને આપણી સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા બનાવીને આગળ વધીને વિકસિત ભારતનું લક્ષ્ય આગળ ધપાવવું જોઈએ.

છેલ્લા 10-12 વર્ષોમાં આ દિશામાં ઘણું બધું થયું છે. સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા અભિયાનના પરિણામે હવે દેશભરમાં 2.5 લાખથી વધુ નોંધાયેલા સ્ટાર્ટ-અપ્સ થયા છે.

આપણા દેશના યુવાનો માત્ર પોતાના માટે જ રોજગાર ઊભો કરી રહ્યા નથી પરંતુ અન્ય ઘણા લોકોને પણ રોજગાર પૂરો પાડી રહ્યા છે.

સરકારે ₹1 લાખ કરોડના ઇનોવેશન ફંડની જાહેરાત કરી છે. હું દેશના યુવાનોને કહેવા માંગુ છું: તમારા સપના અમારી પાસે લાવો; અમે સુનિશ્ચિત કરીશું કે સંસાધનોની કોઈ કમી ન રહે.

ડિજિટલ ઇન્ડિયા દ્વારા સંશોધન માટેની નવી તકો અને પરવડે તેવા ડેટાએ આપણા યુવાનોને સશક્ત બનાવ્યા છે.

સરેરાશ 28 વર્ષની વય ધરાવતા યુવાનો દ્વારા સ્થાપિત ભારતીય ખાનગી સ્ટાર્ટ-અપ્સે તેમના પ્રથમ પ્રયાસોમાં જ તેમના સેટેલાઇટ્સ અને રોકેટ્સ લોન્ચ કરીને અદ્ભુત સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે.

આજે 2.5 લાખથી વધુ નોંધાયેલા સ્ટાર્ટ-અપ્સ છે. અમે તાજેતરમાં AI ઈમ્પેક્ટ સમિટ યોજી હતી. AI નો વિસ્તાર ખૂબ જ ઝડપી ગતિએ થઈ રહ્યો છે.

લાલ કિલ્લાની પ્રાચીર પરથી, હું દેશના યુવાનો માટે એક જાહેરાત કરવા માંગુ છું. અમે નિર્ણય લીધો છે કે, આગામી એક વર્ષ દરમિયાન, અમે 1 કરોડ યુવાનોને AI સ્કિલ્સમાં તાલીમ આપીશું, જેથી આપણા દેશના યુવાનોમાં AI ની દુનિયામાં પણ નેતૃત્વ કરવાની ક્ષમતા હોય.

દેશના યુવાનોએ બાયોઇકોનોમીમાં પોતાની ક્ષમતાઓ દર્શાવી છે. 2014 પહેલાં, આ ક્ષેત્રનું ટર્નઓવર ₹60,000 કરોડ હતું; આજે, આપણી બાયોઇકોનોમી ₹20 લાખ કરોડ સુધી પહોંચી ગઈ છે, મિત્રો.

TOPS સ્કીમે પ્રચંડ સફળતા મેળવી છે. ખેલો ઇન્ડિયા ગેમ્સ, યુનિવર્સિટી ગેમ્સ, વિન્ટર ગેમ્સ, બીચ ગેમ્સ, સ્પોર્ટ્સ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, રમતગમત માટે કોચિંગ, સ્પોર્ટ્સ મેડિસિન અને સ્પોર્ટ્સ ન્યુટ્રિશન — આ તમામ ક્ષેત્રોમાં, ભારત હવે ઉત્કૃષ્ટતા પ્રાપ્ત કરવા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે.

રમતગમતની દુનિયામાં ભારતનું પ્રદર્શન સુધરી રહ્યું છે, અને આપણે 2036 ઓલિમ્પિક્સ માટે મજબૂત દાવેદાર તરીકે આગળ વધી રહ્યા છીએ. ભારત 2030 માં કોમનવેલ્થ ગેમ્સની મેજબાની કરવા માટે પણ તૈયાર છે.

અમે 2036 ની ઓલિમ્પિક્સ પણ ભારતમાં યોજાય તેમ ઈચ્છીએ છીએ. પરંતુ 2036 માં, એવી રમતગમતની ઇવેન્ટ્સ હશે જેમાં ભારત આજે ભાગ લેતું નથી, અથવા ક્વોલિફાય થતું નથી, અને એવી ઇવેન્ટ્સ કે જેમાંથી ભારત ગેરહાજર રહ્યું છે.

પોણા ભાગની તકો હજુ પણ આપણી રાહ જોઈ રહી છે. ભારત આ ક્ષેત્રો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે, અને આ માટે, અમે એક ટેલેન્ટ-હન્ટ અભિયાન પણ શરૂ કરવા માંગીએ છીએ.

5 થી 15 વર્ષની વયના બાળકોમાં રમતગમતની પ્રતિભા ઓળખવા માટે ગામડાઓ, શહેરો અને શાળાઓમાં ટેલેન્ટ-હન્ટ અભિયાન ચલાવવામાં આવશે. તેમની પ્રતિભાનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવશે, અને પછી તેમને દેશનું પ્રતિનિધિત્વ કરી શકે તેવા નિષ્ણાત એથ્લેટ્સ તરીકે વિકસાવવા માટે વિશિષ્ટ તાલીમ આપવામાં આવશે.

દેશ માટે અને દેશના યુવાનો માટે, નશાનું દૂષણ એક મોટો પડકાર બની રહ્યું છે. નશા મુક્ત ભારત (Drug-Free India) એ આપણા સૌની સામૂહિક જવાબદારી હોવી જોઈએ.

21. અણુ વિજ્ઞાન વિભાગ (Department of Space)

મારી ‘સપ્ત ધારા’ની ત્રીજી શક્તિ ટેકનોલોજી અને ઇનોવેશન છે. આજે AI, ક્વોન્ટમ ટેકનોલોજી, સ્પેસ, રોબોટિક્સ અને ડેટા સેન્ટર્સનો યુગ છે; એક સંપૂર્ણ નવી સરહદ ખુલી ગઈ છે.

ઉભરતી ટેકનોલોજીઓ આપણને સતત પડકારી રહી છે; તેથી, આપણે દેશને માત્ર વિશ્વ માટે એક બજાર બનવા દેવો જોઈએ નહીં—આપણે ઇનોવેશનનું હબ બનવું જોઈએ.

અમે સ્પેસ સેક્ટરને ખુલ્લું મૂક્યું છે. અમે નેશનલ ડ્રોન પોલિસી અને ખેલો ઇન્ડિયા પોલિસી બનાવી છે. 35 વર્ષથી કોઈ શિક્ષણ નીતિ નહોતી, પરંતુ અમે એક નવી શિક્ષણ નીતિ રજૂ કરી, અને મધ્યમ વર્ગના પરિવારોને તેનાથી લાભ થયો છે.

22. મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય (Ministry of Women and Child Development)

આજે રાષ્ટ્ર-નિર્માણમાં આપણી બહેનો અને દીકરીઓનું યોગદાન આપણા સૌ માટે પ્રેરણાનો મોટો સ્ત્રોત બની રહ્યું છે. પછી તે ફાઇટર જેટ્સ હોય કે સિવિલ એવિએશન, આપણી દીકરીઓ અગ્રેસર છે.

અમે 3 કરોડ બહેનોને ‘લખપતિ દીદી’ બનાવવાનો લક્ષ્યાંક રાખ્યો હતો, અને અમે તે લક્ષ્યને વટાવી દીધું છે. હવે અમે 6 કરોડ લખપતિ દીદીઓ બનાવવાના લક્ષ્ય સાથે આગળ વધી રહ્યા છીએ. 3 કરોડ નવી લખપતિ દીદીઓનું નિર્માણ એ નારી શક્તિ દ્વારા સંચાલિત ગ્રામીણ અર્થતંત્રમાં એક વિશાળ રૂપાંતરણ સૂચવે છે.

આજે, લાલ કિલ્લાની પ્રાચીર પર તિરંગાની છાયા હેઠળ અહીં ઉભા રહીને, હું દેશના તમામ રાજકીય પક્ષોને મહિલાઓના સન્માનમાં આગળ આવવા અને વિધાનસભાઓ અને લોકસભામાં આપણી માતાઓ અને બહેનોને વહેલામાં વહેલી તકે 33% પ્રતિનિધિત્વ મળે તે સુનિશ્ચિત કરવા વિનંતી અને આહ્વાન કરું છું, જેથી તેઓ ભારતની નીતિઓને ઘડવામાં યોગદાન આપી શકે.

આ સમયની જરૂરિયાત છે અને હું ફરી એકવાર તમામ રાજકીય પક્ષોને વિનંતી કરું છું કે, મહિલા અનામત લાગુ કરીને મહિલાઓના સન્માનના કાર્યમાં જોડાઓ, તમે પણ યશ લો, તમે પણ શ્રેય લો, પણ મારી માતાઓ અને બહેનોને હક આપો.

23. સામાજિક ન્યાય અને સશક્તિકરણ મંત્રાલય (Ministry of Social Justice and Empowerment)

હું આ પ્રયાસોને આદરપૂર્વક સ્વીકારું છું; આનું જ પરિણામ છે કે, આટલા ટૂંકા ગાળામાં, 25 કરોડ નાગરિકો ગરીબીને હરાવીને તેમાંથી બહાર આવ્યા છે.

જ્યારે છેલ્લા પાંચથી સાત દાયકામાં માત્ર 25 કરોડ લોકોને જ ગરીબીમાંથી બહાર લાવવામાં આવ્યા હતા, ત્યારે અમે માત્ર એક દાયકામાં 100 કરોડ નાગરિકોને સામાજિક સુરક્ષાનું રક્ષણાત્મક કવચ પૂરું પાડ્યું છે.

અમે 3 કરોડ બહેનોને ‘લખપતિ દીદી’ બનાવવાનો લક્ષ્યાંક રાખ્યો હતો, અને અમે તે લક્ષ્યને વટાવી દીધું છે. હવે અમે 6 કરોડ લખપતિ દીદીઓ બનાવવાના લક્ષ્ય સાથે આગળ વધી રહ્યા છીએ.

3 કરોડ નવી લખપતિ દીદીઓનું નિર્માણ એ નારી શક્તિ દ્વારા સંચાલિત ગ્રામીણ અર્થતંત્રમાં એક વિશાળ રૂપાંતરણ સૂચવે છે.

દર વર્ષે, ગરીબો માટે શૌચાલયો બનાવવાનું કામ ચાર ગણી ઝડપથી કરવામાં આવતું હતું.

ગરીબોને ઘર આપવાનું કામ દર વર્ષે ત્રણ ગણી ઝડપથી કરવામાં આવતું હતું.

આયુષ્માન ભારત યોજના હેઠળ, 70 વર્ષ અને તેથી વધુ વયના વૃદ્ધ નાગરિકોને પણ હવે ₹5 લાખ સુધીની મફત તબીબી સારવાર આપવામાં આવી રહી છે.

24. આદિવાસી બાબતોનું મંત્રાલય (Ministry of Tribal Affairs)

છેલ્લા 12 વર્ષોમાં, દેશભરના અસંખ્ય નાગરિકો—પછી તે દલિત હોય, પીડિત હોય, વંચિત હોય કે આદિવાસી હોય; ગામડાઓ કે શહેરોના રહેવાસીઓ હોય; ગરીબ કે મધ્યમ વર્ગના હોય; યુવાનો કે વૃદ્ધો હોય; મહિલાઓ કે પુરુષો હોય; અને ઉત્તર, દક્ષિણ, પૂર્વ કે પશ્ચિમના લોકો હોય—તમામે એક સહિયારા સંકલ્પ અને સમર્પણ દ્વારા સંચાલિત થઈને રાષ્ટ્રને નવી ઊંચાઈઓ પર લઈ જવા માટે શક્ય તમામ રીતે પ્રયાસો કર્યા છે.

25. ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલય (Ministry of Rural Development)

અમે અગાઉના સરખામણીએ સરેરાશ 15 ગણી ઝડપી ગતિએ નળથી જળ જોડાણો પૂરા પાડ્યા છે. લોકોને દર વર્ષે સરેરાશ છ ગણી વધુ ઝડપે ગેસ જોડાણો આપવામાં આવ્યા હતા.

દર વર્ષે, ગરીબો માટે શૌચાલયો બનાવવાનું કામ ચાર ગણી ઝડપથી કરવામાં આવતું હતું. ગરીબોને ઘર આપવાનું કામ દર વર્ષે ત્રણ ગણી ઝડપથી કરવામાં આવતું હતું.

અમે 3 કરોડ બહેનોને ‘લખપતિ દીદી’ બનવા માટે સશક્ત કરવાનો લક્ષ્યાંક રાખ્યો હતો, અને અમે તે લક્ષ્યને વટાવી દીધું છે. હવે, અમે 6 કરોડ ‘લખપતિ દીદીઓ’ બનાવવાના લક્ષ્યાંક સાથે આગળ વધી રહ્યા છીએ.

3 કરોડ નવી ‘લખપતિ દીદીઓ’નું નિર્માણ એ નારી શક્તિ દ્વારા સંચાલિત ગ્રામીણ અર્થતંત્રમાં એક વિશાળ રૂપાંતરણ સૂચવે છે.

26. જળ શક્તિ મંત્રાલય (Ministry of Jal Shakti)

સરેરાશ, અમે દર વર્ષે 15 ગણી ઝડપથી નળથી જળ જોડાણો પૂરા પાડ્યા છે.

દર વર્ષે, ગરીબો માટે શૌચાલયો બનાવવાનું કામ ચાર ગણી ઝડપથી કરવામાં આવતું હતું.

27. નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રાલય (Ministry of Civil Aviation)

મારા યુવાનો માટે એવિએશન સેક્ટર પણ ઝડપથી વધી રહ્યું છે. નવા એરપોર્ટ, નવા રૂટ્સ અને નવી રોજગારીના માર્ગો ઊભા થઈ રહ્યા છે.

મેન્ટેનન્સ અને ઓવરહોલિંગ (MRO) સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓ દેશભરમાં કુશળ માનવબળના વિશાળ પુલને નોકરીઓ પૂરી પાડી રહી છે.

અમે ‘મેડ ઇન ઇન્ડિયા’ એરક્રાફ્ટના ઉત્પાદનની દિશામાં સફળતા મેળવી છે.

‘મેડ ઇન ઇન્ડિયા’ C295 ડિફેન્સ ટ્રાન્સપોર્ટ એરક્રાફ્ટે તેની સફળ ઉડાન અગાઉથી જ પૂર્ણ કરી લીધી છે.

28. વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી વિભાગ (Department of Science and Technology)

ભારત સરકારે ₹1 લાખ કરોડના ઇનોવેશન ફંડની જાહેરાત કરી છે. હું દેશના યુવાનોને કહેવા માંગુ છું. હું દેશના યુવાનોને કહેવા માંગુ છું કે તમારા સપના અમારી પાસે લાવો, અમે સંસાધનોની કોઈ કમી રહેવા નહીં દઈએ.

અમે એ સુનિશ્ચિત કરવા માટે કામ કરી રહ્યા છીએ કે આપણા દેશના યુવા મનને બાળપણથી જ ટેકનોલોજીમાં રસ પડે. એટલા માટે અમે યુવાન બાળકો માટે 10,000 થી વધુ અટલ ટિંકરિંગ લેબ્સ મૂકી છે, જેથી તેઓ ઇનોવેશન અને ટેકનોલોજીમાં રસ વિકસાવી શકે.

‘ડિજિટલ ઇન્ડિયા’ હેઠળ સંશોધન માટેની નવી તકો અને પરવડે તેવા ડેટાની ઉપલબ્ધતાએ યુવાનોને સશક્ત બનાવ્યા છે.

29. બાયોટેકનોલોજી વિભાગ (Department of Biotechnology)

દેશની યુવા શક્તિએ બાયો-ઇકોનોમીમાં પોતાની ક્ષમતા દર્શાવી છે. મિત્રો, 2014 પહેલાં જે બાયો-ઇકોનોમીનું ટર્નઓવર ₹60,000 કરોડ હતું તે આજે વધીને ₹20 લાખ કરોડ સુધી પહોંચી ગયું છે.

30. ભારે ઉદ્યોગ મંત્રાલય (Ministry of Heavy Industries)

2009-10 માં માત્ર 1.5 લાખ ઇલેક્ટ્રિક વાહનો વેચાયા હતા; 2025-26 માં 25 લાખ ઇલેક્ટ્રિક વાહનોનું વેચાણ થયું છે.

31. કૌશલ્ય વિકાસ અને ઉદ્યોગસાહસિકતા મંત્રાલય (Ministry of Skill Development and Entrepreneurship)

લાલ કિલ્લા પરથી, હું દેશના યુવાનો માટે એક જાહેરાત કરવા માંગુ છું. અમે નિર્ણય લીધો છે કે આગામી એક વર્ષમાં અમે 1 કરોડ યુવાનોને AI સ્કિલ્સમાં તાલીમ આપવાનું કામ કરીશું જેથી આપણા દેશના યુવાનોમાં AI ની દુનિયામાં નેતૃત્વ કરવાની ક્ષમતા હોય.

આપણા યુવાનો માટે એવિએશન સેક્ટર પણ ઝડપથી વિસ્તરી રહ્યું છે, જે નવી તકો ઊભી કરી રહ્યું છે. નવા એરપોર્ટ અને રૂટ્સ નવી રોજગારીની તકો ઊભી કરી રહ્યા છે.

મેન્ટેનન્સ અને ઓવરહોલિંગ (MRO) જેવી પ્રવૃત્તિઓ દેશભરમાં કુશળ માનવબળના વિશાળ વર્ગને નોકરીઓ પૂરી પાડી રહી છે.

અમે ‘મેડ ઇન ઇન્ડિયા’ એરક્રાફ્ટ ઉત્પાદનમાં સફળતા મેળવી છે; ‘મેડ ઇન ઇન્ડિયા’ C295 ડિફેન્સ ટ્રાન્સપોર્ટ એરક્રાફ્ટે તેની સફળ ઉડાન અગાઉથી જ પૂર્ણ કરી લીધી છે.

32. કાયદા અને ન્યાય મંત્રાલય (Ministry of Law and Justice)

દેશ વહીવટમાં પણ નોંધપાત્ર ફેરફારો લાવ્યો છે. હજારો કમ્પ્લાયન્સ જરૂરિયાતો દૂર કરવામાં આવી છે, અને સોથી વધુ અપ્રસ્તુત કાયદાઓ રદ કરવામાં આવ્યા છે. ગયા દાયકાના કાયદાઓ 21મી સદી સાથે તાલ મિલાવી શકે નહીં.

આ સંબંધમાં, હું રાજ્ય સરકારો અને સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓને કહેવા માંગુ છું—અને આ ભારત સરકારની પણ જવાબદારી છે—કે આપણે આપણા સુધારાઓની ગતિ ઝડપી બનાવવી જ જોઇએ.

આપણે 2047ના વિઝનને પૂર્ણ કરવા માટે આપણી સિસ્ટમ્સ વિકસાવવી પડશે. આપણે ભૂતકાળની નીતિઓ અને નિયમોના ભરોસે જીવી શકીએ નહીં. આપણે એવી નીતિઓ અને નિયમો ઘડવા પડશે જે ભવિષ્યની આકાંક્ષાઓને પૂરી કરે.

33. આંકડા અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય / ભારતની જનગણના (Ministry of Statistics and Programme Implementation / Census of India)

જનગણનાની પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે, ગણતરી ચાલુ છે, અને ગણતરી માત્ર આંકડાઓ વિશે નથી.

આ ડેટામાં રહેલી સુક્ષ્મ બાબતો જ નીતિઓ અને યોજનાઓને આકાર આપે છે, અને દેશને પ્રગતિ માટેનો રોડમેપ તૈયાર કરવા માટે સક્ષમ બનાવે છે; તેથી, સચોટ માહિતી હોવી અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

હું દેશના યુવાનોને આગ્રહ કરું છું કે તેઓ પોતાના પરિવારના સભ્યો સાથે બેસે અને આ ફોર્મને પૂરેપૂરું સમજે.

તમે જુઓ, દેશ આટલું મોટું કામ પૂર્ણ કરશે અને દેશનો સમય અને ઊર્જા સાચા કામ માટે વપરાશે, તેથી હું મારા દેશના યુવાનોને જનગણનાના આ કાર્યમાં સક્રિયપણે ભાગ લેવા વિનંતી કરું છું.

34. વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય / ફાર્માસ્યુટિકલ્સ વિભાગ (Ministry of Commerce and Industry / Department of Pharmaceuticals)

અમે ફાર્માસ્યુટિકલ ક્ષેત્રે ઘણું કામ કર્યું છે. જો કે, સમયની જરૂરિયાત એ છે કે એક કે બે ભારતીય ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ વિશ્વની ટોચની પાંચ ફાર્મા કંપનીઓમાં પોતાનું સ્થાન બનાવે.

આપણી કોઈ કન્સલ્ટિંગ ફર્મ, એકાઉન્ટિંગ ફર્મ વિશ્વની ટોચની ફર્મોમાં કેમ ન હોવી જોઈએ? આપણું લક્ષ્ય ભારતીય ટેકનોલોજી કંપનીઓને વિશ્વમાં અગ્રેસર બનાવવાનું હોવું જોઈએ.

આપણી પાસે એવી બ્રાન્ડ્સ હોવા જોઈએ જે વિશ્વને આકર્ષિત કરે. આપણે આપણી બ્રાન્ડ્સને આપણા દેશની ઓળખ અને વિશ્વ માટેનું એક ગંતવ્ય સ્થાન બનાવવા તરફ કામ કરવું જ પડશે.

35. વિકસિત ભારત (Developed India)

દેશ માત્ર સરકારથી બનતો નથી; તે દરેક નાગરિક વિશે છે. શું આપણે કલ્પના ન કરી શકીએ કે આપણે ફોર્ચ્યુન 500 વિશે ઘણું સાંભળીએ છીએ. આપણે એવું વિઝન કેમ ન રાખી શકીએ અને એક લક્ષ્ય કેમ નક્કી ન કરી શકીએ કે, આગામી દાયકાની અંદર, આ ફોર્ચ્યુન 500 કંપનીઓમાંથી 50 કંપનીઓ ભારતની હોય?

આપણી પાસે એવી બ્રાન્ડ્સ હોવી જોઈએ જે વિશ્વને આકર્ષિત કરે. આપણે આપણા બ્રાન્ડ્સને આપણા દેશની ઓળખ અને વિશ્વ માટેનું એક ગંતવ્ય સ્થાન બનાવવા તરફ કામ કરવું જ પડશે.

આ સંબંધમાં, હું રાજ્ય સરકારો અને સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓને કહેવા માંગુ છું—અને આ ભારત સરકારની પણ જવાબદારી છે—કે આપણે આપણા સુધારાઓની ગતિ ઝડપી બનાવવી જ જોઇએ.

આપણે 2047ના લક્ષ્યોને પ્રાપ્ત કરવા માટે આપણી સિસ્ટમ્સ વિકસાવવી પડશે. આપણે ભૂતકાળની નીતિઓ અને નિયમો પર નિર્ભર રહી શકીએ નહીં, તેના બદલે, આપણે એવી નીતિઓ ઘડવી પડશે જે ભવિષ્ય માટેની આપણી આકાંક્ષાઓને પ્રતિબિંબિત કરે.

મેં લાલ કિલ્લા પરથી ‘પંચ પ્રણ’ (પાંચ સંકલ્પો) ની વાત કરી હતી. આ પાંચ સંકલ્પોએ રાષ્ટ્રને અપ્રતિમ શક્તિ આપી છે, તેને સ્વાભિમાનની ભવના અને તેના લક્ષ્યોને વટાવી જવાની ક્ષમતા સાથે આગળ વધવા માટે સશક્ત બનાવ્યું છે. આપણે દરેક ક્ષણે ગુલામીની માનસિકતાને દૂર કરતા રહેવાનું છે.

રાષ્ટ્રનું હિત પોતાના હિતથી ઉપર હોવું જોઈએ. રાષ્ટ્રનું હિત આપણા પોતાના હિતથી ઉપર હોવું જોઈએ અને કર્તવ્ય જ આપણી ઓળખ હોવી જોઈએ. હું મારા તમામ દેશવાસીઓને કહેવા માંગુ છું કે સમય આપણો છે, અવસર આપણો છે, સંકલ્પ આપણો છે, ચાલો આપણે આપણા સપનાઓને સંકલ્પમાં ફેરવીએ, સંકલ્પને શક્તિમાં અને શક્તિને સફળતામાં ફેરવીએ.

આવો આપણે દરેક પગલાંને વિકાસનું પગલું બનાવીએ, ચાલો આપણે કદમથી કદમ મિલાવીએ, આપણા દિલથી દિલ જોડાઈએ, આપણે લક્ષ્ય સાથે જોડાયેલા રહીએ, એક દીવો હજારો દીવાઓને પ્રજ્વલિત કરશે, ચાલો આપણે સૌ મળીને વિકસિત ભારત બનાવીએ.