પીએમઇન્ડિયા

પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ આજે ​​નવી દિલ્હીના વિજ્ઞાન ભવનમાં જ્ઞાન ભારતમ પર આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદને સંબોધિત કરી હતી. આ પ્રસંગે ઉપસ્થિત લોકોને સંબોધતા પ્રધાનમંત્રીએ ટિપ્પણી કરી હતી કે વિજ્ઞાન ભવન આજે ભારતના સુવર્ણ ભૂતકાળના પુનરુત્થાનનું સાક્ષી બની રહ્યું છે. તેમણે ભાર મૂક્યો હતો કે થોડા દિવસો પહેલા જ તેમણે જ્ઞાન ભારતમ મિશનની જાહેરાત કરી હતી અને આટલા ટૂંકા ગાળામાં જ્ઞાન ભારતમ આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદનું આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે. શ્રી મોદીએ માહિતી આપી હતી કે મિશન સાથે સંકળાયેલ પોર્ટલ પણ શરૂ કરવામાં આવ્યું છે. આ કોઈ સરકારી કે શૈક્ષણિક કાર્યક્રમ નથી એમ જણાવતા પ્રધાનમંત્રીએ ભાર મૂક્યો હતો કે જ્ઞાન ભારતમ મિશન ભારતની સંસ્કૃતિ, સાહિત્ય અને ચેતનાની ઘોષણા બનવા માટે તૈયાર છે. તેમણે હજારો પેઢીઓના ચિંતનશીલ વારસા પર પ્રતિબિંબ પાડ્યો. તેમણે ભારતના મહાન ઋષિઓ, આચાર્યો અને વિદ્વાનોના જ્ઞાન અને સંશોધનનો સ્વીકાર કર્યો, જે ભારતના જ્ઞાન, પરંપરાઓ અને વૈજ્ઞાનિક વારસાને રેખાંકિત કરે છે. શ્રી મોદીએ જણાવ્યું હતું કે જ્ઞાન ભારતમ મિશન દ્વારા, આ વારસાનું ડિજિટલાઇઝેશન થઈ રહ્યું છે. તેમણે આ મિશન માટે તમામ નાગરિકોને અભિનંદન આપ્યા અને સમગ્ર જ્ઞાન ભારતમ ટીમ અને સંસ્કૃતિ મંત્રાલયને શુભેચ્છાઓ પાઠવી હતી.

હસ્તપ્રત જોવી એ સમયની મુસાફરી જેવી લાગે છે એમ કહીને, શ્રી મોદીએ વર્તમાન સમય અને ભૂતકાળની પરિસ્થિતિઓ વચ્ચેના વિશાળ તફાવત પર પ્રતિબિંબ પાડ્યુ હતું. તેમણે નોંધ્યું કે આજે, કીબોર્ડની મદદથી, આપણે કાઢી નાખવા અને સુધારણા વિકલ્પોની સુવિધા સાથે વ્યાપકપણે લખી શકીએ છીએ અને પ્રિન્ટરો દ્વારા, એક જ પાનાની હજારો નકલો બનાવી શકાય છે. પ્રેક્ષકોને સદીઓ પહેલાની દુનિયાની કલ્પના કરવા વિનંતી કરતા, પ્રધાનમંત્રીએ ભાર મૂક્યો કે તે સમયે આધુનિક ભૌતિક સંસાધનો ઉપલબ્ધ નહોતા અને આપણા પૂર્વજોને ફક્ત બૌદ્ધિક સંસાધનો પર આધાર રાખવો પડતો હતો. તેમણે દરેક અક્ષર લખતી વખતે જરૂરી સાવચેતીભર્યું ધ્યાન આપ્યું હતું. દરેક શાસ્ત્ર બનાવવા માટે કરવામાં આવતા વિશાળ પ્રયાસ પર ભાર મૂકતા, શ્રી મોદીએ નોંધ્યું કે તે સમયમાં પણ, ભારતના લોકોએ ભવ્ય પુસ્તકાલયો બનાવ્યા જે જ્ઞાનના વૈશ્વિક કેન્દ્રો બન્યા હતા. પ્રધાનમંત્રીએ ખાતરી આપી કે ભારત પાસે હજુ પણ વિશ્વનો સૌથી મોટો હસ્તપ્રતો સંગ્રહ છે અને ભાર મૂક્યો કે ભારતમાં લગભગ એક કરોડ હસ્તપ્રતો છે.

લાખો હસ્તપ્રતો ઇતિહાસના ક્રૂર પ્રવાહમાં નાશ પામી અને ખોવાઈ ગઈ તે વાત પર ભાર મૂકતા, શ્રી મોદીએ ભાર મૂક્યો કે બચી ગયેલી હસ્તપ્રતો જ્ઞાન, વિજ્ઞાન, વાંચન અને શિક્ષણ પ્રત્યે આપણા પૂર્વજોના ઊંડા સમર્પણનો પુરાવો છે. ભોજપત્ર અને તાડપત્રો પર લખાયેલા શાસ્ત્રોની નાજુકતા અને તાંબાના પ્લેટો પર કોતરેલા શબ્દોમાં ધાતુના કાટ લાગવાના ભયને ધ્યાનમાં લેતા, પ્રધાનમંત્રીએ ટિપ્પણી કરી કે આ પડકારો છતાં, આપણા પૂર્વજો શબ્દોને દૈવી માનતા હતા અને ‘અક્ષર બ્રહ્મ ભવ‘ ની ભાવનાથી તેમની સેવા કરતા હતા. તેમણે જણાવ્યું હતું કે પેઢી દર પેઢી, પરિવારોએ આ શાસ્ત્રો અને હસ્તપ્રતોનું કાળજીપૂર્વક રક્ષણ કર્યું છે, જે જ્ઞાન પ્રત્યેના અપાર આદરને રેખાંકિત કરે છે. શ્રી મોદીએ ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે ચિંતાનો સ્વીકાર કર્યો, સમાજ પ્રત્યે જવાબદારીની ભાવના પર ભાર મૂક્યો. તેમણે રાષ્ટ્ર પ્રત્યે ભક્તિની ભાવનાને સમર્થન આપતા કહ્યું કે આવી પ્રતિબદ્ધતાનું આનાથી મોટું ઉદાહરણ ક્યાં મળી શકે છે.

“ભારતની જ્ઞાન પરંપરા આજે પણ સમૃદ્ધ છે કારણ કે તે સંરક્ષણ, નવીનતા, ઉમેરો અને અનુકૂલનના ચાર પાયાના સ્તંભો પર બનેલી છે”, એમ પ્રધાનમંત્રીએ જણાવ્યું હતું. પ્રથમ સ્તંભ – જાળવણી – વિશે વિગતવાર વાત કરતાં, શ્રી મોદીએ નોંધ્યું કે ભારતના સૌથી પ્રાચીન ગ્રંથો, વેદોને ભારતીય સંસ્કૃતિનો પાયો માનવામાં આવે છે. વેદોને સર્વોચ્ચ ગણાવતા, તેમણે સમજાવ્યું કે અગાઉ, વેદ મૌખિક પરંપરા – ‘શ્રુતિ‘ દ્વારા આગામી પેઢી સુધી પસાર કરવામાં આવ્યા હતા. તેમણે ભાર મૂક્યો કે હજારો વર્ષોથી, વેદ સંપૂર્ણ પ્રમાણિકતા સાથે અને ભૂલ વિના સાચવવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ પ્રધાનમંત્રીએ બીજા સ્તંભ – નવીનતા વિશે વાત કરી, અને ભાર મૂક્યો કે ભારતે આયુર્વેદ, વાસ્તુશાસ્ત્ર, જ્યોતિષ અને ધાતુશાસ્ત્રમાં સતત નવીનતાઓ કરી છે. તેમણે ટિપ્પણી કરી કે દરેક પેઢીએ અગાઉના એકથી આગળ વધીને પ્રાચીન જ્ઞાનને વધુ વૈજ્ઞાનિક બનાવ્યું. તેમણે સૂર્ય સિદ્ધાંત અને વરાહમિહિર સંહિતા જેવા ગ્રંથોને સતત વિદ્વતાપૂર્ણ યોગદાન અને નવા જ્ઞાનના ઉમેરાના ઉદાહરણ તરીકે ટાંક્યા. ત્રીજા સ્તંભ – વધુમાં ચર્ચા કરતા, શ્રી મોદીએ સમજાવ્યું કે દરેક પેઢીએ ફક્ત જૂના જ્ઞાનને જ સાચવ્યું નથી પરંતુ નવી આંતરદૃષ્ટિ પણ આપી છે. તેમણે ઉદાહરણ આપ્યું કે મૂળ વાલ્મીકિ રામાયણ પછી, ઘણા અન્ય રામાયણોની રચના થઈ હતી. તેમણે રામચરિતમાનસ જેવા ગ્રંથોનો ઉલ્લેખ કર્યો જે આ પરંપરામાંથી ઉદ્ભવ્યા હતા, જ્યારે વેદ અને ઉપનિષદો પર ભાષ્યો લખાયા હતા. તેમણે ભાર મૂક્યો કે ભારતીય આચાર્યોએ દ્વૈત અને અદ્વૈત જેવા અર્થઘટન આપ્યા હતા.

ભારતની જ્ઞાન પરંપરાના ચોથા સ્તંભ – અનુકૂલન પર ચર્ચા કરતા, પ્રધાનમંત્રીએ સમજાવ્યું કે સમય જતાં, ભારત આત્મનિરીક્ષણમાં જોડાયું અને જરૂરી ફેરફારો કર્યા. તેમણે ચર્ચાઓ અને શાસ્ત્રાર્થની પરંપરા ચાલુ રાખવા પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે નોંધ્યું કે સમાજે જૂના વિચારોને છોડી દીધા અને નવા વિચારોને અપનાવ્યા છે. શ્રી મોદીએ ટિપ્પણી કરી હતી કે મધ્યયુગીન સમયગાળા દરમિયાન, જ્યારે વિવિધ સામાજિક દુષણો ઉભરી આવ્યા હતા, ત્યારે પ્રખ્યાત વ્યક્તિઓ ઉભરી આવી હતી, જેમણે સામાજિક ચેતનાને જાગૃત કરી હતી. તેમણે ભાર મૂક્યો હતો કે આ વ્યક્તિઓએ ભારતના બૌદ્ધિક વારસાને સાચવ્યો અને તેનું રક્ષણ કર્યું હતું.

“રાષ્ટ્રત્વની આધુનિક કલ્પનાઓથી વિપરીત, ભારત એક અલગ સાંસ્કૃતિક ઓળખ, તેની પોતાની ચેતના અને તેનો પોતાનો આત્મા ધરાવે છે”, પ્રધાનમંત્રીએ ભાર મૂક્યો હતો કે ભારતનો ઇતિહાસ ફક્ત રાજવંશીય વિજય અને પરાજયનો રેકોર્ડ નથી. તેમણે નોંધ્યું હતું કે જ્યારે રજવાડા અને રાજ્યોનો ભૂગોળ સમય જતાં બદલાયો છે, ત્યારે ભારત હિમાલયથી હિંદ મહાસાગર સુધી અકબંધ રહ્યો છે. તેમણે ખાતરી આપી હતી કે ભારત એક જીવંત પ્રવાહ છે, જે તેના વિચારો, આદર્શો અને મૂલ્યો દ્વારા આકાર પામે છે. “ભારતની પ્રાચીન હસ્તપ્રતો આ સભ્યતાની યાત્રાના સતત પ્રવાહને પ્રતિબિંબિત કરે છે”, શ્રી મોદીએ ઉદ્ગાર કરતાં કહ્યું હતું કે આ હસ્તપ્રતો વિવિધતામાં એકતાની ઘોષણા પણ છે. તેમણે માહિતી આપી હતી કે દેશભરમાં લગભગ 80 ભાષાઓમાં હસ્તપ્રતો અસ્તિત્વમાં છે. તેમણે સંસ્કૃત, પ્રાકૃત, આસામી, બંગાળી, કન્નડ, કાશ્મીરી, કોંકણી, મૈથિલી, મલયાલમ અને મરાઠીને એવી ઘણી ભાષાઓમાં સૂચિબદ્ધ કર્યા હતા જેમાં ભારતના જ્ઞાનનો વિશાળ મહાસાગર સચવાયેલો છે. ગિલગિટ હસ્તપ્રતો કાશ્મીરમાં અધિકૃત ઐતિહાસિક આંતરદૃષ્ટિ પ્રદાન કરે છે તે વાત પર ભાર મૂકતા, પ્રધાનમંત્રીએ નોંધ્યું કે કૌટિલ્યના અર્થશાસ્ત્રની હસ્તપ્રત ભારતની રાજકીય વિજ્ઞાન અને અર્થશાસ્ત્રની ઊંડી સમજને છતી કરે છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે આચાર્ય ભદ્રબાહુની કલ્પસૂત્ર હસ્તપ્રત જૈન ધર્મના પ્રાચીન જ્ઞાનનું રક્ષણ કરે છે અને સારનાથની હસ્તપ્રતો ભગવાન બુદ્ધના ઉપદેશો ધરાવે છે. તેમણે વધુમાં ભાર મૂક્યો હતો કે રસમંજરી અને ગીતગોવિંદ જેવી હસ્તપ્રતોએ ભક્તિ, સુંદરતા અને સાહિત્યના વિવિધ રંગોને સાચવ્યા છે.

“ભારતની હસ્તપ્રતોમાં માનવતાની સમગ્ર વિકાસ યાત્રાના પદચિહ્નો છે”, શ્રી મોદીએ ભાર મૂક્યો હતો કે આ હસ્તપ્રતોમાં ફિલસૂફી અને વિજ્ઞાનનો સમાવેશ થાય છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે તેમાં દવા અને તત્વમીમાંસાનો સમાવેશ થાય છે અને કલા, ખગોળશાસ્ત્ર અને સ્થાપત્યના જ્ઞાનને પણ સાચવવામાં આવે છે. પ્રધાનમંત્રીએ ટિપ્પણી કરી હતી કે અસંખ્ય ઉદાહરણો ટાંકી શકાય છે, જેમાં ગણિતથી લઈને દ્વિસંગી-આધારિત કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાન સુધી, આધુનિક વિજ્ઞાનનો પાયો શૂન્યની વિભાવના પર આધારિત છે તે વાત પર ભાર મૂકતા, શ્રી મોદીએ જણાવ્યું હતું કે બક્ષલી હસ્તપ્રતમાં શૂન્ય અને ગાણિતિક સૂત્રોના પ્રાચીન ઉપયોગના પુરાવા છે. તેમણે નોંધ્યું કે યશોમિત્રાની બોવર હસ્તપ્રત સદીઓ જૂના તબીબી વિજ્ઞાનમાં આંતરદૃષ્ટિ પ્રદાન કરે છે. પ્રધાનમંત્રીએ ભાર મૂક્યો કે ચરક સંહિતા અને સુશ્રુત સંહિતા જેવા ગ્રંથોની હસ્તપ્રતો આજ સુધી આયુર્વેદના જ્ઞાનને સાચવી રાખે છે. તેમણે ઉમેર્યું કે સુલ્વસૂત્ર પ્રાચીન ભૌમિતિક જ્ઞાન પ્રદાન કરે છે, જ્યારે કૃષિ પરાશર પરંપરાગત કૃષિ જ્ઞાન વિશે માહિતી પ્રદાન કરે છે. તેમણે વધુમાં નોંધ્યું કે નાટ્ય શાસ્ત્ર જેવા ગ્રંથોની હસ્તપ્રતો આપણને માનવ ભાવનાત્મક વિકાસની યાત્રાને સમજવામાં મદદ કરે છે.

દરેક રાષ્ટ્ર સંસ્કૃતિની મહાનતાના પ્રતીક તરીકે વિશ્વ સમક્ષ પોતાની ઐતિહાસિક સંપત્તિ રજૂ કરે છે એમ જણાવતા, પ્રધાનમંત્રીએ નોંધ્યું કે દેશો એક પણ હસ્તપ્રત અથવા કલાકૃતિને રાષ્ટ્રીય ખજાના તરીકે સાચવે છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે ભારતમાં હસ્તપ્રતોનો અઢળક ભંડાર છે, જે રાષ્ટ્રીય ગૌરવનો વિષય છે.

પ્રધાનમંત્રીએ કુવૈતની તેમની મુલાકાતનો એક વ્યક્તિગત અનુભવ શેર કર્યો, જ્યાં તેઓ એક સજ્જનને મળ્યા જેમની પાસે ભારતના પ્રાચીન દરિયાઈ વેપાર માર્ગોની વિગતો આપતા ઐતિહાસિક દસ્તાવેજોનો વિશાળ સંગ્રહ હતો. તેમણે ટિપ્પણી કરી કે તે સજ્જન ખૂબ ગર્વથી તેમનો સંપર્ક કર્યો હતો, એવી સામગ્રી રજૂ કરી હતી જે દર્શાવે છે કે ભારત સદીઓ પહેલા સમુદ્ર આધારિત વેપાર કેવી રીતે કરતું હતું. પ્રધાનમંત્રીએ નોંધ્યું હતું કે આવા સંગ્રહો ભારતના વૈશ્વિક જોડાણની ઊંડાઈ અને સરહદો પાર તેના આદરને પ્રતિબિંબિત કરે છે. તેમણે આ છૂટાછવાયા ખજાનાને વ્યાપક રાષ્ટ્રીય પ્રયાસમાં સાચવવા અને એકીકૃત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે ખાતરી આપી હતી કે આ રેકોર્ડ્સ – જ્યાં પણ તે મળી શકે – ભારતના સભ્યતા વારસાના ભાગ રૂપે દસ્તાવેજીકૃત, ડિજિટાઇઝ્ડ અને ઉજવવા જોઈએ.

શ્રી મોદીએ જણાવ્યું હતું કે, “ભારતે વિશ્વનો વિશ્વાસ મેળવ્યો છે. આજે, રાષ્ટ્રો ભારતને સાંસ્કૃતિક વારસાનું રક્ષણ અને સન્માન કરવા માટે યોગ્ય સ્થળ તરીકે જુએ છે.” તેમણે ટિપ્પણી કરી હતી કે પહેલા, ફક્ત થોડીક ચોરાયેલી ભારતીય મૂર્તિઓ પરત કરવામાં આવી હતી. પરંતુ હવે, સેંકડો પ્રાચીન મૂર્તિઓ પરત કરવામાં આવી રહી છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આ વળતર ભાવના અથવા સહાનુભૂતિથી પ્રેરિત નથી, પરંતુ આત્મવિશ્વાસથી પ્રેરિત છે – વિશ્વાસથી કે ભારત તેમના સાંસ્કૃતિક મૂલ્યને ગૌરવ સાથે સાચવશે અને ઉન્નત કરશે. પ્રધાનમંત્રીએ પુનરોચ્ચાર કર્યો કે ભારત વિશ્વની નજરમાં વારસાનું વિશ્વસનીય રક્ષક બની ગયું છે. તેમણે મંગોલિયાની તેમની મુલાકાતનો વ્યક્તિગત અનુભવ શેર કર્યો, જ્યાં તેમણે બૌદ્ધ સાધુઓ સાથે વાતચીત કરી અને તેમના સમૃદ્ધ હસ્તપ્રતો સંગ્રહનું અવલોકન કર્યું હતું. તેમણે તે હસ્તપ્રતો પર કામ કરવાની પરવાનગી માંગવાની વાત યાદ કરી, જે પછી ભારત લાવવામાં આવી, ડિજિટાઇઝ કરવામાં આવી અને આદરપૂર્વક પરત કરવામાં આવી. તેમણે ખાતરી આપી કે તે હસ્તપ્રતો હવે મંગોલિયા માટે એક કિંમતી વારસો બની ગઈ છે.

ભારત હવે આ વારસાને ગર્વથી વિશ્વ સમક્ષ રજૂ કરવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે તેની પુષ્ટિ કરતા, શ્રી મોદીએ ટિપ્પણી કરી કે જ્ઞાન ભારતમ મિશન આ ભવ્ય પહેલનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. પ્રધાનમંત્રીએ ભાર મૂક્યો કે દેશભરની અસંખ્ય સંસ્થાઓ જાહેર ભાગીદારીની ભાવનાથી સરકાર સાથે કામ કરી રહી છે. તેમણે કાશી નગરી પ્રચારિણી સભા, કોલકાતાની એશિયાટિક સોસાયટી, ઉદયપુરની ‘ધરોહર‘, ગુજરાતના કોબામાં આચાર્ય શ્રી કૈલાશસૂરિ જ્ઞાનમંદિર, હરિદ્વારમાં પતંજલિ, પુણેમાં ભંડારકર ઓરિએન્ટલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ અને તંજાવુરમાં સરસ્વતી મહેલ લાઇબ્રેરીનું નામ આપ્યું હતું. તેમણે માહિતી આપી કે આવી સેંકડો સંસ્થાઓના સમર્થનથી અત્યાર સુધીમાં દસ લાખથી વધુ હસ્તપ્રતોનું ડિજિટલાઇઝેશન કરવામાં આવ્યું છે. શ્રી મોદીએ સ્વીકાર્યું કે ઘણા નાગરિકો તેમના પારિવારિક વારસાને રાષ્ટ્ર માટે ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે આગળ આવ્યા છે, અને આ બધી સંસ્થાઓ અને આવા દરેક નાગરિક પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરી હતી.

પ્રધાનમંત્રીએ જણાવ્યું કે ભારતે ક્યારેય પોતાના જ્ઞાનને નાણાકીય શક્તિથી માપ્યું નથી. ભારતીય ઋષિઓના પ્રાચીન જ્ઞાનને ટાંકીને કે જ્ઞાન એ સૌથી મોટું દાન છે, તેમણે ભાર મૂક્યો કે પ્રાચીન સમયમાં, ભારતના લોકો ઉદારતાની ભાવનાથી હસ્તપ્રતોનું દાન કરતા હતા. શ્રી મોદીએ નોંધ્યું કે જ્યારે ચીની પ્રવાસી હ્યુએન ત્સંગ ભારતની મુલાકાતે આવ્યા હતા, ત્યારે તેઓ છસોથી વધુ હસ્તપ્રતો પાછા લઈ ગયા હતા. તેમણે ઉમેર્યું કે ઘણી ભારતીય હસ્તપ્રતો ચીન થઈને જાપાન પહોંચી હતી. 7મી સદીમાં, આ હસ્તપ્રતો જાપાનના હોર્યુ-જી મઠમાં રાષ્ટ્રીય રાજધાની તરીકે સાચવવામાં આવી હતી તે વાત પર ભાર મૂકતા, પ્રધાનમંત્રીએ ટિપ્પણી કરી કે આજે પણ, વિશ્વના ઘણા દેશોમાં ભારતની પ્રાચીન હસ્તપ્રતો સંગ્રહિત છે. તેમણે વધુમાં જણાવ્યું કે જ્ઞાન ભારતમ મિશન હેઠળ, ભારત માનવતાના આ સહિયારા વારસાને એક કરવા માટે પણ પ્રયત્નશીલ રહેશે.

G-20ના સાંસ્કૃતિક સંવાદ દરમિયાન ભારતે આ પ્રયાસ શરૂ કર્યો હતો. તેનો ઉલ્લેખ કરીને, પ્રધાનમંત્રીએ ભાર મૂક્યો કે ભારત સાથે સદીઓ જૂના સાંસ્કૃતિક સંબંધો ધરાવતા દેશો આ અભિયાનમાં સક્રિયપણે જોડાઈ રહ્યા છે. તેમણે માહિતી આપી કે મોંગોલિયન કંજુરના પુનઃમુદ્રિત ગ્રંથો મોંગોલિયાના રાજદૂતને ભેટમાં આપવામાં આવ્યા હતા. તેમણે ઉમેર્યું કે 2022માં, આ 108 ગ્રંથો મોંગોલિયા અને રશિયાના મઠોમાં પણ વહેંચવામાં આવ્યા હતા. શ્રી મોદીએ નોંધ્યું કે ભારતે થાઇલેન્ડ અને વિયેતનામમાં યુનિવર્સિટીઓ સાથે સમજૂતી કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે આ દેશોના વિદ્વાનોને પ્રાચીન હસ્તપ્રતોને ડિજિટાઇઝ કરવા માટે તાલીમ આપવામાં આવી રહી છે. આ પ્રયાસોના પરિણામે, પાલી, લન્ના અને ચામ ભાષાઓમાં ઘણી હસ્તપ્રતોનું ડિજિટાઇઝેશન કરવામાં આવ્યું છે તે દર્શાવતા, શ્રી મોદીએ ખાતરી આપી કે જ્ઞાન ભારતમ મિશન દ્વારા, ભારત આ પહેલોને વધુ વિસ્તૃત કરશે.

જ્ઞાન ભારતમ મિશન એક મોટા પડકારનો પણ સામનો કરશે તેમ જણાવતા, પ્રધાનમંત્રીએ ભાર મૂક્યો કે ભારતની પરંપરાગત જ્ઞાન પ્રણાલીઓના અસંખ્ય તત્વો – જે સદીઓથી ઉપયોગમાં લેવાય છે – ઘણીવાર અન્ય લોકો દ્વારા નકલ અને પેટન્ટ કરવામાં આવે છે. તેમણે આ પ્રકારની ચાંચિયાગીરીને રોકવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો, ઉમેર્યું કે ડિજિટલ હસ્તપ્રતો આવા દુરુપયોગનો સામનો કરવાના પ્રયાસોને વેગ આપશે અને બૌદ્ધિક ચાંચિયાગીરીને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરશે. શ્રી મોદીએ ખાતરી આપી કે વિશ્વને વિવિધ વિષયોમાં અધિકૃત અને મૂળ સ્ત્રોતોની ઍક્સેસ મળશે.

જ્ઞાન ભારતમ મિશનના અન્ય એક મહત્વપૂર્ણ પરિમાણ અને સંશોધન અને નવીનતાના નવા ક્ષેત્રોને ખોલવામાં તેની ભૂમિકા તરફ ધ્યાન દોરતા, શ્રી મોદીએ નોંધ્યું કે વૈશ્વિક સાંસ્કૃતિક અને સર્જનાત્મક ઉદ્યોગનું મૂલ્ય આશરે $2.5 ટ્રિલિયન છે. તેમણે ભાર મૂક્યો કે ડિજિટાઇઝ્ડ હસ્તપ્રતો આ ઉદ્યોગની મૂલ્ય શૃંખલામાં ખોરાક ભરશે. પ્રધાનમંત્રીએ ટિપ્પણી કરી હતી કે આ કરોડો હસ્તપ્રતો અને તેમાં સમાયેલું પ્રાચીન જ્ઞાન એક વિશાળ ડેટા બેંક તરીકે સેવા આપશે, અને ખાતરી આપી હતી કે આ ડેટા-સંચાલિત નવીનતાને એક નવો વેગ આપશે. ટેક ક્ષેત્રમાં યુવાનો માટે નવી તકો ઉભરી આવશે તેમ જણાવતા શ્રી મોદીએ ઉમેર્યું હતું કે જેમ જેમ હસ્તપ્રત ડિજિટાઇઝેશન આગળ વધશે, તેમ તેમ શૈક્ષણિક સંશોધન માટે નવી શક્યતાઓ પણ ખુલશે.

આ ડિજિટાઇઝ્ડ હસ્તપ્રતોનો અસરકારક રીતે અભ્યાસ કરવા માટે, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ જેવી અદ્યતન તકનીકોનો ઉપયોગ વધારવો જોઈએ તે નોંધીને, પ્રધાનમંત્રીએ ભાર મૂક્યો હતો કે AI ની મદદથી, પ્રાચીન હસ્તપ્રતોને વધુ ઊંડાણપૂર્વક સમજી શકાય છે અને વધુ વ્યાપક રીતે વિશ્લેષણ કરી શકાય છે. તેમણે ટિપ્પણી કરી હતી કે AI આ હસ્તપ્રતોમાં સમાયેલ જ્ઞાનને વિશ્વ સમક્ષ અધિકૃત અને અસરકારક રીતે રજૂ કરવામાં પણ મદદ કરી શકે છે.

દેશના તમામ યુવાનોને જ્ઞાન ભારતમ મિશનમાં આગળ આવવા અને સક્રિયપણે ભાગ લેવા અપીલ કરતા, શ્રી મોદીએ ટેકનોલોજી દ્વારા ભૂતકાળનું અન્વેષણ કરવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે પુરાવા-આધારિત પરિમાણો પર માનવતા માટે આ જ્ઞાન સુલભ બનાવવા માટે પ્રયાસો કરવા જોઈએ. પ્રધાનમંત્રીએ દેશભરની યુનિવર્સિટીઓ અને સંસ્થાઓને આ દિશામાં નવી પહેલ કરવા પણ વિનંતી કરી. સમગ્ર રાષ્ટ્ર સ્વદેશીની ભાવના અને આત્મનિર્ભર ભારતના સંકલ્પ સાથે આગળ વધી રહ્યું છે તે નોંધીને, શ્રી મોદીએ ખાતરી આપી કે આ મિશન તે રાષ્ટ્રીય ભાવનાનું વિસ્તરણ છે. તેમણે કહ્યું કે ભારતે તેના વારસાને તેની શક્તિના પ્રતીકમાં પરિવર્તિત કરવું જોઈએ. પ્રધાનમંત્રીએ વિશ્વાસ વ્યક્ત કરીને સમાપન કર્યું કે જ્ઞાન ભારતમ મિશન ભવિષ્ય માટે એક નવા અધ્યાયની શરૂઆત કરશે.

કેન્દ્રીય મંત્રીઓ શ્રી ગજેન્દ્ર સિંહ શેખાવત, શ્રી રાવ ઈન્દ્રજીત સિંહ આ કાર્યક્રમમાં અન્ય મહાનુભાવો સહિત ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

પૃષ્ઠભૂમિ

જ્ઞાન ભારતમ પર આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદ 11 થી 13 સપ્ટેમ્બર દરમિયાન “હસ્તપ્રત વારસા દ્વારા ભારતના જ્ઞાન વારસાને ફરીથી પ્રાપ્ત કરવી” થીમ હેઠળ યોજાઈ રહી છે. આ પરિષદ ભારતની અજોડ હસ્તપ્રત સંપત્તિને પુનર્જીવિત કરવાના માર્ગો પર ચર્ચા કરવા અને તેને વૈશ્વિક જ્ઞાન સંવાદના કેન્દ્રમાં મૂકવા માટે અગ્રણી વિદ્વાનો, સંરક્ષણવાદીઓ, ટેક્નોલોજિસ્ટ્સ અને નીતિ નિષ્ણાતોને એકસાથે લાવશે. તેમાં દુર્લભ હસ્તપ્રતોનું પ્રદર્શન અને હસ્તપ્રત સંરક્ષણ, ડિજિટાઇઝેશન ટેકનોલોજી, મેટાડેટા ધોરણો, કાનૂની માળખા, સાંસ્કૃતિક રાજદ્વારી અને પ્રાચીન લિપિઓના અર્થઘટન જેવા મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રો પર વિદ્વતાપૂર્ણ પ્રસ્તુતિઓનો પણ સમાવેશ થશે.

Addressing the International Conference on #GyanBharatam in Delhi. The initiative focuses on preserving, digitising and popularising India’s manuscript heritage. https://t.co/NOoPBkEZRg

— Narendra Modi (@narendramodi) September 12, 2025

#GyanBharatam Mission is set to become the voice of India’s culture, literature and consciousness. pic.twitter.com/zanqx4stxs

— PMO India (@PMOIndia) September 12, 2025

Today, India has the world’s largest collection of about one crore manuscripts. pic.twitter.com/vnSXJAa2Kc

— PMO India (@PMOIndia) September 12, 2025

Throughout history, crores of manuscripts were destroyed, but the ones that remain show how devoted our ancestors were to knowledge, science and learning. pic.twitter.com/pQQ0JnlRv5

— PMO India (@PMOIndia) September 12, 2025

India’s knowledge tradition is built on four pillars… pic.twitter.com/10gpfDBOrA

— PMO India (@PMOIndia) September 12, 2025

India’s history is not just about the rise and fall of dynasties. pic.twitter.com/792omip0Tq

— PMO India (@PMOIndia) September 12, 2025

India is itself a living stream, shaped by its ideas, ideals and values. pic.twitter.com/WKUev33svO

— PMO India (@PMOIndia) September 12, 2025

India’s manuscripts contain footprints of the development journey of the entire humanity. pic.twitter.com/zAat3MzdQn

— PMO India (@PMOIndia) September 12, 2025

SM/IJ/GP/JD