પીએમઇન્ડિયા

પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ આજે નવી દિલ્હીના ભારત મંડપમ ખાતે ઇમર્જિંગ સાયન્સ, ટેકનોલોજી એન્ડ ઇનોવેશન કોન્ક્લેવ 2026 નું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું. કોન્ક્લેવને સંબોધિત કરતા, પ્રધાનમંત્રીએ દિવસના પ્રારંભમાં સ્ટાર્ટઅપ સ્થાપકો સાથેના જીવંત વાર્તાલાપ પછી પોતાનો ઉત્સાહ વ્યક્ત કર્યો હતો. તેમણે રાષ્ટ્રના યુવાનોના વ્યાપક દ્રષ્ટિકોણ અને દ્રઢ સંકલ્પની પ્રશંસા કરી હતી. “ભારતના યુવાનો જે સ્કેલ પર વિચારી રહ્યા છે અને જે આત્મવિશ્વાસ સાથે આગળ વધી રહ્યા છે તે ઉત્સાહવર્ધક છે,” શ્રી મોદીએ ટિપ્પણી કરી હતી.

કોન્ક્લેવની અગાઉની આવૃત્તિમાં પોતાની સહભાગીતાને યાદ કરતા, પ્રધાનમંત્રીએ પાછલા દાયકાઓની સરખામણી કરી, જ્યારે ભારતે વર્ષો પછી વિદેશી નવીનતાઓને અપનાવીને કે સુધારીને માત્ર પાછળ રહેવાની ભૂમિકા ભજવી હતી, તેની સામે 21મી સદીના ભારતની નવી માનસિકતા સાથે વિરોધાભાસ દર્શાવ્યો હતો જેનો ઉદ્દેશ્ય મૂળ તકનીકો બનાવવાનો, વૈશ્વિક દિશાઓ નક્કી કરવાનો અને વિશ્વવ્યાપી પડકારોનો ઉકેલ લાવવાનો છે. રાષ્ટ્રે પોતાની વસ્તીને રસી આપવા અને અન્ય દેશોને સપ્લાય કરવા માટે સ્વદેશી કોવિડ-19 રસીઓ વિકસાવવા સાથે પોતાના પ્રથમ પ્રયાસમાં મંગળ પર પહોંચવા અને અજાણ્યા ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ પર ઉતરવાનો સંદર્ભ આપતા, તેમણે દેશ માટે એક સાહસિક તકનીકી દ્રષ્ટિકોણની રૂપરેખા આપી. “ભારતે ભવિષ્યની ટેકનોલોજીને અપનાવવી જોઈએ, હિંમતપૂર્વક ઇનોવેશન કરવું જોઈએ અને તેને બનાવવામાં વિશ્વનું નેતૃત્વ કરવું જોઈએ,” પ્રધાનમંત્રી મોદીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું.

શૂન્ય અને સંખ્યા પદ્ધતિની શોધથી લઈને ખગોળશાસ્ત્ર સુધીની શોધના ભારતના સમૃદ્ધ વારસા પર પ્રકાશ પાડતા, પ્રધાનમંત્રીએ નોંધ્યું હતું કે દેશ આ વૈજ્ઞાનિક વારસાને આધુનિક ટેકનોલોજી અને નવા આત્મવિશ્વાસ સાથે આગળ ધપાવી રહ્યો છે, જે પાછલા વર્ષ દરમિયાન મેળવેલી અનેક સિદ્ધિઓ દ્વારા દર્શાવાય છે. રાષ્ટ્ર 30 ઓક્ટોબરે ડૉ. હોમી જહાંગીર ભાભાની જન્મજયંતિ ઉજવવા જઈ રહ્યું છે, ત્યારે તેમણે પરમાણુ ક્ષેત્રથી તાજેતરની બ્રેકથ્રુસની સમીક્ષા શરૂ કરવાનું પસંદ કર્યું. “તેથી, ચાલો આપણે પરમાણુ ઊર્જાથી શરુ કરીએ,” શ્રી મોદીએ ટિપ્પણી કરી.

વિકસિત ભારત નિર્માણ માટે વિશાળ પરમાણુ ઊર્જા ક્ષમતાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકતા અને આયાતી પરમાણુ બળતણ પરની નિર્ભરતા ઊર્જા સુરક્ષા માટે પડકાર ફેંકે છે તે દર્શાવતા, પ્રધાનમંત્રીએ નોંધ્યું હતું કે રાષ્ટ્ર તેની ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર ટેકનોલોજીને ઝડપથી આગળ ધપાવી રહ્યું છે. તેમણે યાદ અપાવ્યું કે થોડા મહિનાઓ પહેલા જ, સ્વદેશી 500-મેગાવોટ પ્રોટોટાઇપ ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટરે સફળતાપૂર્વક ફર્સ્ટ ક્રિટિકાલિટી હાંસલ કરી હતી. “પરમાણુ ઊર્જા ક્ષેત્રે આપણી દીર્ઘકાલીન શક્તિઓને મજબૂત બનાવવાની દિશામાં આ એક મોટું પગલું છે,” પ્રધાનમંત્રી મોદીએ નોંધ્યું હતું.

ભારતની મહત્વાકાંક્ષા સ્થાનિક ઊર્જા સુરક્ષા અને તકનીકી આત્મનિર્ભરતાથી આગળ વધીને ક્રિટિકલ ટેકનોલોજીમાં તેની પહોંચ વિસ્તારવાની છે તેમ જણાવતા, પ્રધાનમંત્રીએ આ વર્ષે સ્પેસ ક્ષેત્રની મુખ્ય સિદ્ધિઓ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો, જેમાં ભારતીય સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપે મેડ-ઇન-ઇન્ડિયા રોકેટનો ઉપયોગ કરીને પોતાના પ્રથમ પ્રયાસમાં ઉપગ્રહને ભ્રમણકક્ષામાં સ્થાપિત કર્યો અને દેશે સેટેલાઇટ ડાકિંગ ક્ષમતામાં મહારત મેળવી. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે અસંખ્ય સ્થાનિક સ્ટાર્ટઅપ્સ યુવા વૈજ્ઞાનિકો અને સાહસિકોની વધતી ભાગીદારી સાથે અવકાશ વિજ્ઞાનના નવા ઉકેલો રજૂ કરી રહ્યા છે. “અમારો ધ્યેય ક્રિટિકલ ટેકનોલોજીમાં પણ આપણી શક્તિનો વિસ્તાર કરવાનો છે,” શ્રી મોદીએ દ્રઢતાપૂર્વક જણાવ્યું હતું.

ભારતની બહુ-ક્ષેત્રીય સિદ્ધિઓની તીવ્ર વ્યાપકતાને અભૂતપૂર્વ ગણાવતા, પ્રધાનમંત્રીએ નોંધ્યું હતું કે આ વર્ષે દેશે AI ઇમ્પેક્ટ સમિટનું આયોજન કર્યું હતું, પોતાનું AI મોડેલ લોન્ચ કર્યું હતું અને વિશ્વમાં ભારત-નિર્મિત સેમિકન્ડક્ટર ચિપ્સનું શિપિંગ શરૂ કર્યું હતું. તેમણે એ પણ દર્શાવ્યું હતું કે રાષ્ટ્ર સંપૂર્ણપણે સમાન રીતે સ્થાનિક સ્તરે ઉપલબ્ધ કાચા માલ પર આધારિત બેટરી સ્ટોરેજ ક્ષમતાનું સક્રિયપણે નિર્માણ કરી રહ્યું છે. “ભારત જે વિવિધ ક્ષેત્રોમાં સફળતાઓ મેળવી રહ્યું છે તે અભૂતપૂર્વ છે,” શ્રી મોદીએ નિરીક્ષણ કર્યું હતું.

પરમાણુ અને અવકાશથી લઈને AI અને સેમિકન્ડક્ટર્સ સુધીના ક્ષેત્રોની અલગ-અલગ જરૂરિયાતો હોવા છતાં, તે સામૂહિક રીતે ઉભરતી ટેકનોલોજીમાં ભારતની વધતી શક્તિ અને આત્મવિશ્વાસનો સંકેત આપે છે તેમ જણાવતા, પ્રધાનમંત્રીએ રાષ્ટ્રની ‘સોલ્યુશન એટ સ્કેલ‘ આપવાની અનન્ય ક્ષમતા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો જેથી સ્થાનિક બ્રેકથ્રુસ વૈશ્વિક પડકારોનો ઉકેલ લાવી શકે. ડિજિટલ સ્ટેક અને સ્વદેશી 5G ટેકનોલોજીની સફળતા તરફ ઈશારો કરતા, તેમણે સુરક્ષિત, જનસંખ્યા-સ્તરના પ્લેટફોર્મ બનાવવાની ચાલી રહેલી ઝુંબેશ પર ભાર મૂક્યો હતો. “ભારત એવા સુરક્ષિત ઉકેલો વિકસાવવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે જે મોટા પાયે લોકો સુધી પહોંચી શકે,” શ્રી મોદીએ ખાતરી આપી હતી.

વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીને શસ્ત્રો તરીકે જોવાની ઐતિહાસિક પ્રવૃત્તિ અને તેની સામે માનવતાની સેવા કરવા માટે તેનો ઉપયોગ કરવાની ભારતની વિચારધારા વચ્ચેનો વિરોધાભાસ દર્શાવતા, પ્રધાનમંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે સાચી વૈજ્ઞાનિક સફળતા સામાન્ય જીવનને સુધારવા, વિશાળ સમસ્યાઓ ઉકેલવા અને આરોગ્યસંભાળ, કૃષિ, શિક્ષણ, રોજગાર અને આપત્તિ સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત કરવા માટે લેબમાંથી બહાર નીકળવામાં રહેલી છે. ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ્સ આ ક્ષેત્રોને પ્રાથમિકતા આપી રહ્યા છે તે અંગે સંતોષ વ્યક્ત કરતા, તેમણે મગજની પ્રવૃત્તિને સમજવા માટે વેરિયેબલ EEG ટેકનોલોજી, સ્વદેશી વાયરલેસ અને સેટેલાઇટ કમ્યુનિકેશન્સ, વિશિષ્ટ પોષણ પ્રોડક્ટ્સ, નવી સેમિકન્ડક્ટર ટેકનોલોજીઓ અને સ્ટીલ સ્લેગ જેવા ઔદ્યોગિક કચરાનો ઉપયોગ કરવા માટેના ઉકેલો પર કામ કરી રહેલા સ્ટાર્ટઅપ્સ અને સ્થાનિક ફર્મોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. “વિજ્ઞાનની સાચી સફળતા ત્યારે થાય છે જ્યારે તે લેબમાંથી બહાર નીકળીને સામાન્ય નાગરિકના જીવનને વધુ સક્ષમ બનાવે છે,” પ્રધાનમંત્રી મોદીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું.

ચેન્નઈમાં આઈઆઈટી મદ્રાસ ખાતેના તેમના તાજેતરના અનુભવને શેર કરતા, પ્રધાનમંત્રીએ એક આધુનિક બ્રેઈન સેન્ટરનું ઉદ્ઘાટન કરવાનું યાદ કર્યું જેણે માનવ મગજની ઉચ્ચ-રેઝોલ્યુશન ડિજિટલ 3D છબીઓ વિકસાવવા અને જટિલ ન્યુરોલોજીકલ રોગોને ઉકેલવા માટે વૈશ્વિક સ્તરે અનુકરણીય બ્રેઈન ઈમેજિંગ ટેકનોલોજી પ્લેટફોર્મ બનાવ્યું છે. તેમણે જાહેર કર્યું કે ‘સમાજ માટે વિજ્ઞાન‘ અને ‘પરિવર્તન માટે ટેકનોલોજી‘ એ વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિ માટે અંતિમ માપદંડ તરીકે સેવા આપવી જોઈએ. “અને ભારત આ જ કસોટી પર પોતાની જાતને ચકાસીને આગળ વધી રહ્યું છે,” શ્રી મોદીએ ખાતરી આપી હતી.

કોઈ દેશની ટેકનોલોજી બનાવવાની ક્ષમતા અને ક્રિટિકલ ટેકનોલોજીમાં આત્મનિર્ભરતા મજબૂત સંશોધન પર આધારિત છે તે વાત પર ભાર મૂકતા, જે તેમના ‘જય વિજ્ઞાન, જય અનુસંધાન‘ ના નારા પાછળની ભાવના છે, પ્રધાનમંત્રીએ અનુસંધાન નેશનલ રિસર્ચ ફાઉન્ડેશનની ઝડપી ગતિ નોંધાવી હતી અને પાછલા વર્ષે આ જ મંચ પરથી સંશોધન, વિકાસ અને ઇનોવેશન માટે એક લાખ કરોડ રૂપિયા આપવાના સંકલ્પને યાદ કર્યો હતો. તેમણે પ્રકાશ પાડ્યો હતો કે પાછલા વર્ષમાં, માર્કેટ-રેડી લેબ ટેકનોલોજી માટે સરકાર દ્વારા કમિટેડ 12,000 કરોડ રૂપિયાની સામે ખાનગી રોકાણકારો તરફથી 12,000 કરોડ રૂપિયા મેળવવામાં આવ્યા છે. “એટલે કે, માત્ર એક જ વર્ષમાં, સંશોધન અને વિકાસ માટે કુલ 24 હજાર કરોડ રૂપિયાનું નવું કમિટેડ ભંડોળ પૂરું પાડવામાં આવ્યું છે,” શ્રી મોદીએ નોંધ્યું હતું.

સ્થાનિક સંશોધન ઇકોસિસ્ટમના સતત વિસ્તરણ પર પ્રકાશ પાડતા, પ્રધાનમંત્રીએ પાછલા દાયકા દરમિયાન બૌદ્ધિક સંપદા નિર્માણમાં નોંધપાત્ર વધારા તરફ ઈશારો કર્યો હતો. તેમણે નોંધ્યું હતું કે વાર્ષિક પેટન્ટ ફાઇલિંગ દસ વર્ષ પહેલાં 50,000 થી ઓછી હતી તે વધીને પાછલા વર્ષે આશરે 1.5 લાખ થઈ ગઈ છે, જે માત્ર આંકડાઓથી આગળ વધીને ઊંડા સંરચનાત્મક ફેરફારને પ્રતિબિંબિત કરે છે. “તેઓ એ પરિવર્તનની નિશાની છે જેમાં સંશોધન અને ઇનોવેશન ભારતમાં એક મજબૂત સંસ્કૃતિ બની રહ્યા છે,” શ્રી મોદીએ નિરીક્ષણ કર્યું હતું.

AI ના યુગમાં વૈજ્ઞાનિક નિર્ણાયકતા કેવી રીતે વિકસિત થશે તે અંગે 21મી સદીના બીજા ક્વાર્ટર માટે એક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન ઉઠાવતા, પ્રધાનમંત્રીએ નોંધ્યું હતું કે સ્ટેજ પર હાજર અગ્રણી પ્રયોગશાળા વૈજ્ઞાનિકો અને નોબેલ પુરસ્કાર વિજેતાઓએ નાની સમસ્યાઓ ઉકેલવા, પ્રયોગો કરવા, નિષ્ફળતાઓમાંથી શીખવા, સ્થાપિત પેટર્ન પર પ્રશ્નો ઉઠાવવા અને અદ્રશ્ય વિગતો શોધવાના વર્ષોના અનુભવ દ્વારા પોતાની ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરી છે. ચેતવણી આપતા કે AI ઉત્પાદકતા વધારવા માટે નિયમિત કાર્યો ઝડપથી કરી શકે છે, પણ તેણે સ્વતંત્ર વિચારસરણીને પ્રતિબંધિત કરવાને બદલે સમૃદ્ધ બનાવવી જોઈએ, જેથી સંશોધકો બચેલા સમયનો ઉપયોગ વધુ કઠિન સમસ્યાઓ, નવા પ્રયોગો અને આઇડિયા વેલિડેશન માટે કરી શકે. “AI આપણને ઝડપથી જવાબો આપી શકે છે, પરંતુ જવાબની સત્યતા ચકાસવાની જવાબદારી માત્ર વૈજ્ઞાનિકની જ રહેવી જોઈએ,” પ્રધાનમંત્રી મોદીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું.

સેમિકન્ડક્ટર્સ, ક્વોન્ટમ ટેકનોલોજી, બાયોટેકનોલોજી, એડવાન્સ્ડ મટિરિયલ્સ, રોબોટિક્સ, સ્પેસ, ક્લીન એનર્જી અને નેક્સ્ટ જનરેશન કમ્યુનિકેશન્સને આવરી લેતા સમર્પિત રાષ્ટ્રીય મિશન્સ દ્વારા ભવિષ્યને આકાર આપતા ક્ષેત્રો માટે વૈજ્ઞાનિકો અને સંસ્થાઓની સતત તૈયારી કરવા વિનંતી કરતા, જેથી ભારતમાંથી નવી બ્રેકથ્રુસ ઉભરી આવે, પ્રધાનમંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે AI, સિન્થેટિક બાયોલોજી અને સ્વાયત્ત પ્રણાલીઓમાં સલામતી અને સુરક્ષાને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ. નાણાકીય નેટવર્ક્સ અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે AI-યુગના ઉભરતા સાયબર સુરક્ષા જોખમો અંગે ચેતવણી આપતા, તેમણે AI-આધારિત અને ક્વોન્ટમ સુરક્ષા ઉકેલો વિકસાવવા આહ્વાન કર્યું જે રાષ્ટ્રીય પ્રણાલીઓનું રક્ષણ કરે અને માનવતાની સેવા કરે. “અમારો ધ્યેય એવી ટેકનોલોજીઓ વિકસાવવાનો છે જે ભારતને સશક્ત બનાવે અને માનવતાની સમસ્યાઓ ઉકેલવામાં પણ યોગદાન આપે,” શ્રી મોદીએ ખાતરી આપી હતી.

કોન્ક્લેવમાં હાજર દરેક સંશોધક, ઉદ્યોગ સાહસિક, સ્ટાર્ટઅપ સ્થાપક અને વિદ્યાર્થીને તેઓ કઈ ટેકનોલોજી, પ્રોટોટાઇપ, પાઇલટ પ્રોજેક્ટ અથવા પ્રોડક્ટ વિકસાવવામાં મદદ કરશે તેની ઓળખ કરીને 3 વર્ષનો ચોક્કસ લક્ષ્યાંક નક્કી કરવા આહ્વાન કરતા, પ્રધાનમંત્રીએ તેમને વિકસિત ભારતનું નિર્માણ કરતી અને ભારતને ઉકેલો માટેનું વૈશ્વિક હબ બનાવતી ઇનોવેશન્સ તરફ આગળ વધવા વિનંતી કરી હતી. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આ મેળાવડો માત્ર ચર્ચાઓથી આગળ વધીને મૂર્ત પરિણામો આપવા માટે હોવો જોઈએ. “આ કોન્ક્લેવ માત્ર વિચારોની આપ-લે સુધી સીમિત ન રહેવો જોઈએ; તે માપી શકાય તેવા પરિણામો માટેનું એક મંચ બનવો જોઈએ,” પ્રધાનમંત્રી મોદીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું.

પ્રતિભા અને સંકલ્પથી આશીર્વાદ પ્રાપ્ત વિશ્વના સૌથી યુવા દેશ તરીકે ભારતની સ્થિતિ પર પ્રકાશ પાડીને પોતાના સંબોધનને સમાપ્ત કરતા, પ્રધાનમંત્રીએ એવી પેઢીને પોષવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો જે ઉભરતા વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજીમાં માત્ર ભાગ લેવાને બદલે સક્રિયપણે નેતૃત્વ કરે. ‘અમે આ કરીશું‘ ની સામૂહિક ભાવના અને દ્રઢ વિશ્વાસનું આહ્વાન કરતા, તેમણે કોન્ક્લેવની સફળતા માટે તેમની શુભકામનાઓ પાઠવી હતી. “આપણે એવી પેઢી તૈયાર કરવાની છે જે માત્ર ઇમર્જિંગ સાયન્સ અને ટેકનોલોજીમાં ભાગીદાર નથી, પરંતુ તેનું નેતૃત્વ પણ કરે છે,” શ્રી મોદીએ ખાતરી આપી હતી.

A Viksit Bharat will be built on strong foundations of scientific research, discoveries and the spirit of innovation. Speaking at the Emerging Science, Technology and Innovation Conclave in New Delhi. https://t.co/7VshP2K7GU

— Narendra Modi (@narendramodi) October 27, 2026

India must innovate and lead the world in shaping the technologies of tomorrow. https://t.co/jCI8XwQxsJ

— PMO India (@PMOIndia) October 27, 2026

India aims to achieve self-reliance and build strength in critical technologies. https://t.co/H8YNQbRf3G

— PMO India (@PMOIndia) October 27, 2026

AI can give quick answers, but it is essential to verify them. https://t.co/6lIKdPC7i2

— PMO India (@PMOIndia) October 27, 2026

SM/NP/JD